İşletmesel Gerekler ve Ekonomik Kriz Nedeniyle İş Sözleşmesinin Feshi
İşletmenin, işyerinin ve işin gerekleri nedeniyle iş sözleşmesinin feshi ile ekonomik kriz nedeniyle fesih, İş Kanunu'nda geçerli nedene dayanan fesih halleri arasında yer alır. Her iki durumda da işveren, fesih hakkını kullanırken belirli usuli gereklilikleri yerine getirmek zorundadır. Feshin geçersiz bir sebebe dayandığı iddia edilirse işçinin tazminat alacakları gündeme gelir.
İşletmesel Gerekler ve Ekonomik Kriz Geçerli Fesih Sebebi Midir?
İşletmenin, işyerinin ve işin gerekleri nedeniyle iş sözleşmesinin feshi, İş Kanunu m.18'de geçerli nedenle fesih yapılabilecek haller arasında düzenlenmiştir. Bu fesih türü esasen ekonomik gerekçelerle ya da verimlilik ölçütü baz alınarak yapılır. Feshin doğrudan işçinin kendisiyle bir ilintisi bulunmaz; ancak bu durumdan en çok etkilenen yine işçidir.
Ekonomik kriz de geçerli nedenle fesih sebebidir. Çünkü bu durum, işletmenin mevcut ekonomik koşullarda işletme dışı sebeplerle işçi istihdam edemeyecek olduğu anlamına gelir. Ekonomik kriz, Kısa Çalışma ve Kısa Çalışma Ödeneği Hakkında Yönetmeliğin 3. maddesinde şu şekilde tanımlanmıştır: "(…) ulusal veya uluslararası ekonomide ortaya çıkan olayların, ülke ekonomisini ve dolayısıyla işyerini ciddi anlamda etkileyip sarstığı durumlardır."
DİKKAT: Ekonomik bir krizin ortaya çıkması, doğrudan iş sözleşmesinin feshine yol açmaz. Bu krizin işletmeyi etkilemesi, satışlarına, siparişlerine veya kârına olumsuz etkilerinin bulunması gerekir.
İşletmesel Fesih Sebepleri: İşyeri İçi ve İşyeri Dışı Nedenler
İşletmenin, işyerinin ve işin gerekleri nedeniyle fesih, İş Kanunu m.18'in gerekçesinde temelde iki kola ayrılır: işyeri içinden kaynaklanan sebepler ve işyeri dışından doğan sebepler.
İşyeri İçinden Kaynaklanan Sebepler
- Yeni çalışma yöntemlerinin uygulanması
- İşyerinin daraltılması
- Yeni teknolojilerin kullanılması
- İşyerinin bazı bölümlerinin iptal edilmesi
- Bazı iş türlerinin kaldırılması
- İşyerindeki bazı işlerin alt işverene verilmesi
- Yeniden yapılanma ve organizasyon değişikliği
- Birleşme ve/veya devralma
- Emekliliğe hak kazanan işçilerin iş sözleşmelerinin feshi
- Teknolojik nedenler ve dijitalleşme
- Norm kadro uygulaması
İşyeri Dışından Kaynaklanan Sebepler
- Sürüm ve satış olanaklarının azalması
- Talep ve sipariş azalması
- Enerji sıkıntısı
- Ülkede yaşanan ekonomik kriz
- Piyasada genel durgunluk
- Dış pazar kaybı
- Ham madde sıkıntısı
- Ekonomik zorlayıcı nedenler
- Küresel salgın
- Hammadde ve enerji tedarikinde güçlük
Uygulamada karşılaşılan farklı işletme sebepleri nedeniyle fesih türleri ise şunlardır: Taleplerde ve siparişlerde azalma, değişen piyasa koşullarına uyum ve verimliliği artırma, ekonomik durgunluk ve gerileme, iş kolunun kapatılması, zaman içerisinde aşırı istihdam yapılması, tasarruf tedbirleri, yeni teknoloji kullanma ihtiyacı, değişen piyasa koşullarına ve rekabete ayak uydurma, kullanılan makinelerin yenilenmesi, şirket birleşmesi, küçülme ihtiyacı, yurtdışı kaynaklı yeniden yapılanma, faaliyet alanının daralması.
DİKKAT: İşletmesel fesihte, işletmenin içinden kaynaklı nedenlerle fesih hakkı kullanılır ve işçi dava açarsa, mahkeme işverence alınan işletmesel kararın fiilen uygulanıp uygulanmadığını ve çalışanın işyerinde çalışmasına olanak kalıp kalmadığını araştırır.
Geçerli Nedenle Fesih Nedir?
Geçerli nedenle fesih, işçinin yeterliliği, işçinin davranışları ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan sebeplerle işverence iş sözleşmesinin feshedilmesidir. İşletmesel gerekler ve ekonomik kriz nedeniyle fesih de bu kapsamda geçerli nedenle fesih sebebidir.
Geçerli nedenle fesih İş Kanunu m.18'de şu şekilde düzenlenmiştir: "Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. Yer altı işlerinde çalışan işçilerde kıdem şartı aranmaz."
İşten Çıkış İşlemleri Nasıl Yapılır?
İşletmesel gerekler veya ekonomik kriz nedeniyle fesihte işçinin işten çıkış işlemleri şu şekilde yapılır:
- Feshin son çare olma ilkesinin gözetilmesi
- Fesih sürelerine uyularak işçiye fesih bildirimi yapılması
- Fesih bildiriminin yazılı yapılması
- Fesih nedeninin açık ve kesin şekilde belirtilmesi
Feshin son çare olma ilkesi, işverenin fesihten önce daha hafif sayılacak bazı önlemlere başvurmasıdır. İşverenin fesih dışında başkaca bir yolla söz konusu durumu düzeltme olanağını düşünmesi ve bunu sağlamaya yönelik davranarak tüm önlemleri almış olması beklenir. Alınan tüm önlemlere rağmen fesih dışında bir çare kalmıyorsa iş sözleşmesi feshedilmelidir.
Geçerli nedenle fesih süresine dair İş Kanunu’nda herhangi bir düzenleme bulunmamaktadır. Buna karşın işverenin fesih hakkını makul sürelerde kullanması gerekir. Makul süre her somut durumun kendi şartlarına göre değişkenlik gösterebilir.
Fesih bildiriminin yazılı yapılması, İş Kanunu m.19’da düzenlenmiştir. Bu maddeye göre işverence yapılacak geçerli nedenle fesih bildirimi yazılı olarak yapılmalıdır. Bu durum özellikle açılacak davalarda ispat kolaylığı sağlar.
Fesih nedeninin açık ve kesin şekilde belirtilmesi, İş Kanunu m.19/1’de düzenlenmiştir. Fesih bildiriminde işverence fesih sebepleri açık ve kesin şekilde ifade edilmelidir. Aksi halde İş Kanunu m.21 uyarınca, fesih bildiriminde herhangi bir neden gösterilmez veya gösterilen neden geçersiz bir nedense, işçi dava açabilir.
DİKKAT: İşletmesel gerekler ve ekonomik kriz nedeniyle fesihte, diğer geçerli nedenle fesih türlerinden farklı olarak işçinin savunmasının alınması zorunluluğu yoktur. Zira bu fesih türünde işçinin davranışlarından veya performansından kaynaklanan bir sebep yoktur.
Yargıtay 22. H.D., 2014/32678 E., 2014/34741 K. ve 08.12.2014 T.
Yukarıda yer alan tüm hususlar, işletmesel gerekler ve ekonomik kriz nedeniyle fesih için belirlenen usuli işlemlerdir. Kanunen belirlenen usuli işlemleri eksiksiz yapmak fesih iradesinin kullanılması için çok önemlidir. Usuli işlemlerde yapılacak hata feshin geçersizliğine sebep olabilir.
İşverenin Geçerli Nedenle Feshinde İşçiye Hangi Haklar Verilir?
İşverenin geçerli nedenle feshinde işçiye şu haklar verilir:
- İşçi kıdem tazminatı şartlarını karşılıyorsa işveren tarafından kıdem tazminatı ödenir.
- İşveren tarafından ihbar sürelerine uyulmazsa işçiye ihbar tazminatı ödenir.
- İşçi tarafından feshin geçersiz sebebe dayandığı iddia ediliyorsa işe iade davası açılabilir.
- İşe iade davası kazanılırsa işçi, geçersiz nedenle feshe dayanarak diğer tazminat alacaklarına hak kazanır.
Geçersiz Nedenle Feshin Sonuçları Nelerdir?
Geçersiz nedenle feshin sonuçları şunlardır:
- İşçi işe iade talebiyle işverene başvurabilir.
- İşçinin işe iade davası açma hakkı doğar.
- İşe iade davası işçi lehine sonuçlanır ancak işçi işe başlatılmazsa iş güvencesi tazminatı ve kıdem tazminatı istenebilir.
- İşçi iş güvencesi tazminatı talep edebilir.
- İşçi boşta geçen süre için tazminat talep edebilir.
İş sözleşmesi feshedilen işçi, fesih bildiriminde sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli bir sebep olmadığı iddiasında ise fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren 1 ay içinde işe iade talebiyle, İş Mahkemeleri Kanunu hükümleri uyarınca arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamaması hâlinde, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir.
İşe iade davası kazanılırsa işçinin işe iade talebiyle işverene başvurması İş Kanunu m.21/6’da düzenlenmiştir. Kanun maddesine göre işçi, işe tekrar başlamak için kesinleşen mahkeme veya özel hakem kararının tebliğinden itibaren 10 iş günü içinde işverene başvurmalıdır. Eğer söz konusu başvuruya rağmen işçi işe tekrar başlatılmazsa veya işe başlatılmayacağı kendisine bildirilirse, işçinin işe başlatılmadığı veya işe başlatılmayacağını bildirdiği tarih itibariyle iş sözleşmesi sona ermiş sayılır.
İş Kanunu m.21/5 gereğince, “işe başlatılmayan işçiye bildirim süresi verilmemiş veya bildirim süresine ait ücret peşin ödenmemişse, bu sürelere ait ücret tutarı” ödenir. Ayrıca, işçiye koşullarının oluşması halinde kıdem tazminatının da ödenmesi gerekir.
İşçinin başvurusuna rağmen işe tekrar başlatılmazsa veya işe başlatılmayacağı kendisine bildirilirse, İş Kanunu m.21/1 ve 21/2 gereğince, işveren işçiyi başvurusu üzerine 1 ay içinde işe başlatmaz ise işçiye en az 4 aylık ve en çok 8 aylık ücreti tutarında tazminat ödenir. Mahkeme kararınca fesih geçersiz sayılırsa tazminat miktarı buna göre belirlenir.
Sonuç
İşletmesel gerekler ve ekonomik kriz nedeniyle iş sözleşmesinin feshi, geçerli nedene dayanan bir fesih türüdür. Ancak işverenin feshin son çare olma ilkesine uyması, fesih bildirimini yazılı yapması ve fesih nedenini açıkça belirtmesi gerekir. Usuli hatalar feshin geçersizliğine yol açabilir ve işçiye işe iade, iş güvencesi tazminatı, boşta geçen süre ücreti gibi haklar kazandırabilir. Sürecin başından itibaren alanında uzman bir iş hukuku avukatına danışılması faydalı olacaktır.