Trafik kazalarından kaynaklanan maddi zararların tazmini bakımından sorumluluk, kazaya kusuruyla neden olan aracın sürücüsüne, aracın işletenine ve zorunlu mali mesuliyet sigortacısına aittir. Bu makalede, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu (KTK) çerçevesinde araç işletenin sorumluluğu ve bu sorumluluk kapsamında talep edilebilecek tazminatlar ele alınmaktadır.
Trafik Kazası ve Araç İşleten Kavramları
KTK m.3'e göre trafik kazası, "Karayolu üzerinde hareket halinde olan bir veya birden fazla aracın karıştığı ölüm, yaralanma ve zararla sonuçlanmış olan olay" olarak tanımlanmıştır.
Aynı madde uyarınca araç işleten, "Araç sahibi olan veya mülkiyeti muhafaza kaydıyla satışta alıcı sıfatıyla sicilde kayıtlı görülen veya aracın uzun süreli kiralama, ariyet veya rehni gibi hallerde kiracı, ariyet veya rehin alan kişidir. Ancak ilgili tarafından başka bir kişinin aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait olmak üzere işlettiği ve araç üzerinde fiili tasarrufu bulunduğu ispat edilirse, bu kimse işleten sayılır."
İşletenin belirlenmesinde iki ölçüt kullanılır: Şekli ölçüte göre trafik sicili, trafik belgesi, sigorta poliçesi, vergi kaydı gibi resmî belgelerde adı geçen kişi işleten sayılır. Maddi ölçüte göre ise aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait olmak üzere işleten, araçtan maddi ve manevi fayda sağlayan, giderlerini karşılayan ve tehlikesini üstlenen kişidir. Trafik sicilindeki kayıtlar tek başına belirleyici değildir.
İşletenin Sorumluluğunun Hukuki Dayanağı ve Şartları
KTK m.85/1 uyarınca, "Bir motorlu aracın işletilmesi bir kimsenin ölümüne veya yaralanmasına yahut bir şeyin zarara uğramasına sebep olursa, motorlu aracın bir teşebbüsün unvanı veya işletme adı altında veya bu teşebbüs tarafından kesilen biletle işletilmesi halinde, motorlu aracın işleteni ve bağlı olduğu teşebbüsün sahibi, doğan zarardan müştereken ve müteselsilen sorumlu olurlar."
İşletenin sorumlu tutulabilmesi için şu şartların gerçekleşmesi gerekir:
- Araç motorlu olmalıdır.
- Araç işletilme halinde olmalıdır.
- Ortada bir zarar bulunmalıdır.
- Zarar ile fiil arasında uygun illiyet bağı olmalıdır.
- İşleten kurtuluş beyyinesi getirememiş olmalıdır.
Ayrıca KTK m.85/son hükmüne göre işleten ve araç işleticisi teşebbüsün sahibi, aracın sürücüsünün veya aracın kullanılmasına katılan yardımcı kişilerin kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur.
Motorlu Araç ve İşletilme Halinin Anlamı
KTK m.3'e göre araç, "Karayolunda kullanılabilen motorlu, motorsuz ve özel amaçlı taşıtlar ile iş makineleri ve lastik tekerlekli traktörlerin genel adıdır." Taşıt ise "Karayolunda insan, hayvan ve yük taşımaya yarayan araçlardır. Bunlardan makine gücü ile yürütülenlere 'motorlu taşıt', insan ve hayvan gücü ile yürütülenlere 'motorsuz taşıt' denir." Motorlu araç, kendi bünyesindeki motorun ürettiği güçle, dış bir kuvvete ihtiyaç duymadan toprak üzerinde hareket edebilen araçtır.
İşletilme hali, aracın mekanik aksamının (özellikle motor ve ışık donanımının) çalışması ve motor gücüyle hareket etmesidir. Park edilen veya yolda durdurulan araçlar kural olarak işletilme halinde değildir. Ancak trafik akımı içinde geçici olarak duran araçlar (trafik lambasında bekleyen, yolcu indirip bindiren veya ani fren yapan araçlar) işletilme halinde sayılır. Buna karşılık rölantide çalışan ancak hareket etmeyen araçlar, elle itilen veya atla çekilen araçlar işletilme halinde değildir.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi'nin 2016/4271 E., 2019/548 K. ve 23.01.2019 tarihli kararında, KTK m.85/1'deki sorumluluğun tehlike sorumluluğu olduğu, m.85/3'teki sorumluluğun ise kusur sorumluluğu olduğu belirtilmiştir. Kararda, arıza nedeniyle kısa süreli durdurulan aracın işletilme halinde olduğu kabul edilmiş ve işletenin tehlike sorumluluğunun bulunduğu vurgulanmıştır.
KTK m.85/3 uyarınca, işletilme halinde olmayan bir motorlu aracın sebep olduğu trafik kazasından dolayı işletenin sorumlu tutulabilmesi için zarar görenin, kazanın oluşumunda işleten veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilere ilişkin bir kusurun varlığını veya araçtaki bozukluğun kazaya sebep olduğunu ispat etmesi gerekir.
İşletenin Eylemlerinden Sorumlu Olduğu Kişiler
KTK m.85/4 ve m.86/1 hükümleriyle işletenin eylemlerinden sorumlu olduğu kişiler düzenlenmiştir. Bunlar, işleten olan veya olmayan sürücü ile aracın kullanılmasına katılan yardımcı kişilerdir. İşleten, bu kişilerin kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur.
Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası
KTK m.91 uyarınca işletenler, m.85/1'deki sorumluluklarının karşılanmasını sağlamak üzere mali sorumluluk sigortası yaptırmak zorundadır. Bu sigorta türü, motorlu aracın işletilmesi sırasında üçüncü kişilere verilen zararları poliçe limitleri dahilinde karşılar. Sigortanın kapsamı, KTK m.91/f.1 ve m.85/f.1'e atıfla ve Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları'nın A.3. ve A.5. maddeleriyle belirlenmiştir.
Teminat Türleri ve Kapsamı
Maddi Zararlar Teminatı
Zarar gören araçta meydana gelen değer kaybı dahil, doğrudan mallar üzerindeki azalmalar maddi zarar olarak kabul edilir.
Sağlık Giderleri Teminatı
Trafik kazası sebebiyle zarar gören üçüncü kişinin bedensel olarak kaza öncesi durumuna kavuşmasını sağlamak üzere protez organ bedelleri de dahil tüm tedavi giderlerini kapsar. Mağdurun tedavi süresince ortaya çıkan bakıcı giderleri, tedaviyle ilgili diğer giderler ve çalışma gücünün kısmen veya tamamen azalmasına bağlı giderler bu teminat kapsamındadır.
Ancak KTK m.98 uyarınca sağlık giderleri teminatı Sosyal Güvenlik Kurumu'nun sorumluluğunda olup sigortacının ve Güvence Hesabı'nın bu teminata ilişkin sorumluluğu sona ermiştir. Zarar gören, SUT çizelgelerine göre karşılanan tutarın üzerindeki sağlık giderlerini veya evde bakım giderlerini talep edebilir.
Sürekli Sakatlık Teminatı
Trafik kazası sonucu üçüncü kişinin iyileşemeyecek şekilde sakatlanması durumunda, yetkili hastaneden alınacak özürlü sağlık kurulu raporu ile sürekli sakatlık oranı belirlenir. Tedavi sonrası ortaya çıkan bakıcı giderleri, ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar, meslek sahibi olmanın önüne geçilmesi ve meslekte yükselmenin engellenmesi gibi zararlar bu teminat kapsamında tazmin edilir.
Destekten Yoksun Kalma (Ölüm) Teminatı
Üçüncü kişinin ölümü halinde, ölenin desteğinden yoksun kalanların destekten yoksun kalma zararlarını karşılamak üzere, Genel Şartlar Ek:2'deki esaslara göre belirlenen tazminattır. Tazminat miktarının tespitinde ölen kişi esas alınır; uygulamada TRH2010 yaşam tablosu gibi teknik ölçütler kullanılır.
Manevi zararlar, KTK m.92/1(f) ve Genel Şartlar A.6(f) uyarınca sigorta teminatı dışındadır. Yargıtay içtihatlarına göre manevi tazminat talepleri sigorta şirketinden talep edilemez.
Sonuç
Trafik kazalarında araç işletenin sorumluluğu, KTK m.85'te düzenlenen tehlike sorumluluğu esasına dayanır. İşleten, aracın işletilmesi sırasında üçüncü kişilere verilen zararlardan kural olarak kusursuz sorumludur. Zorunlu mali sorumluluk sigortası, bu sorumluluğun poliçe limitleri dahilinde karşılanmasını sağlar. Zarar görenler, maddi zararlar, sağlık giderleri, sürekli sakatlık ve destekten yoksun kalma tazminatı gibi kalemleri talep edebilir; ancak manevi zararlar sigorta teminatı kapsamında değildir.