Belgede Sahtecilik Suçuna Genel Bakış
Türk Ceza Kanunu'nda belgede sahtecilik suçları, kamu güvenine karşı suçlar başlığı altında düzenlenmiştir. Kanun koyucu, sahtecilik fiillerini belgenin niteliğine göre iki ayrı suç tipi halinde ele almıştır: resmi belgede sahtecilik (TCK 204) ve özel belgede sahtecilik (TCK 207). Her iki suç da kasten işlenebilen suçlardandır ve seçimlik hareketli suç niteliği taşır. Bu iki suç tipi arasındaki temel ayrım, suçun konusunu oluşturan belgenin resmi mi yoksa özel mi olduğudur.
Resmi Belgede Sahtecilik Suçu (TCK 204)
Suçun Tanımı ve Seçimlik Hareketleri
Resmi belgede sahtecilik suçu, üç farklı seçimlik hareketle işlenebilir:
- Sahte resmi belge üretilmesi veya mevcut resmi belgenin gerçeğe aykırı düzenlenmesi,
- Gerçek bir resmi belgenin başkalarını aldatacak şekilde değiştirilmesi,
- Sahte resmi belgenin kullanılması.
Bu hareketlerden herhangi birinin fail tarafından gerçekleştirilmesiyle suç meydana gelir. Resmi belgede sahtecilik suçunu özel belgede sahtecilikten ayıran en önemli fark, sahtecilik konusu evrakın gerçeğinin yetkili resmi memur tarafından düzenlenebilen belgelerden olmasıdır. Örneğin, doktorun muayene etmediği halde gerçeğe aykırı reçete düzenlemesi sahte belge düzenleme suçunu; hasta olmadığı halde bu reçeteyi kullanarak ilaç alan kimsenin eylemi ise sahte resmi belgeyi kullanma suçunu oluşturur.
Mağdur ve Suçtan Zarar Gören
Resmi belgede sahtecilik suçu bir kişi aleyhine işlense bile suçun mağduru daima devlet olarak kabul edilmektedir. Fail, suçu işleyerek kamu güvenini zedelemiştir. İşlenen suç nedeniyle maddi-manevi zarar gören gerçek kişiler mağdur değil, "suçtan zarar gören" sıfatıyla soruşturma ve kovuşturmada şikayetçi olup yargılamaya katılabilirler (YCGK–K.2014/202).
Şikayet Süresi ve Zamanaşımı
TCK'da şikayete tabi suçlarda şikayet süresi genel olarak fiilin işlenmesinden itibaren 6 aydır. Ancak resmi belgede sahtecilik suçu şikayete bağlı olmadığından herhangi bir şikayet süresi yoktur. Bu suçun zamanaşımı süresi en basit halinde dahi 8 yıl olduğundan, suçun şikayetçi tarafından 8 yıl içinde savcılığa bildirilmesi halinde savcılık soruşturma yapabilir. Bununla birlikte, suçun mümkün olan en kısa sürede savcılığa bildirilmesi etkin bir soruşturma yapılması açısından önemlidir.
Suçun Şartları ve Unsurları
Resmi belgede sahtecilik suçunun maddi konusu resmi bir belgedir. Suçun tüm seçimlik hareketleri açısından ortak özellikler şunlardır:
- Sahtecilik konusu belgenin resmi belge niteliğinde olması,
- Belgenin zarar olasılığı doğurmaya elverişli olması,
- Belgenin aldatıcılık özelliğine sahip olması.
Resmi Belgenin Özellikleri
Yazılı belge üzerinde işlenebilme: Suçun konusu olan resmi belge yazılı olmalı ve belgede mutlaka bir dil kullanılmalıdır. Kullanılan dil Türkçe dışında yaşayan veya ölü bir dil de olabilir. Ancak yalnızca okunabilen evraklar resmi belgede sahtecilik suçunun konusu olabilir. Orijinali okunamayan ve içeriği anlaşılmayan belgeler zarar olasılığı doğurmayacağından bu suçun konusunu oluşturamazlar.
Delil değerine sahip olma: Resmi belgede sahtecilik, ancak delil değerine sahip resmi belge üzerinde işlenebilir. Belgenin bir hakkın doğumuna veya sona ermesine ilişkin ispat gücüne sahip olması gerekir. Hukuki bir iddiaya esas teşkil edebilme niteliği olmayan belgeler üzerinde bu suç oluşmaz.
Hukuken delil niteliğine sahip evraklar "Mahsus Evrak" ve "Tesadüfi Evrak" olmak üzere ikiye ayrılır. Mahsus evrak, özellikle belli bir konuda delil olarak düzenlenen resmi belgedir; noterden verilen vekaletname, mahkeme ilamı, icra dairesi ödeme emri, nüfus cüzdanı, pasaport, araç ruhsatı gibi evraklar bu niteliktedir. Tesadüfi evrak ise belli bir konuda delil olarak düzenlenmemesine rağmen içeriği nedeniyle sonradan delil niteliği kazanan belgedir.
Düzenleyenin belgeden anlaşılması: Suçun konusunu oluşturan belgenin gerçeğinin bir kişi veya kurum tarafından düzenlenmesi gerekir. Belgenin gerçeğini düzenleyen bir kişi veya kurum yoksa resmi belgede sahtecilik suçu oluşmaz. Düzenleyen kişi ad-soyad ve imzayla anlaşılabileceği gibi evrakın üzerindeki bir amblem veya işaretle de anlaşılabilir. Örneğin, resmi nitelikli evrak olarak kabul edilen kambiyo senetleri altındaki imza düzenleyen kişiyi ispatlar. Aynı şekilde amblemli resmi belgelerden de düzenleyen kurum anlaşılabilmektedir.
Kamu görevlisi tarafından düzenlenebilme: Suçun konusu olan resmi belgenin kamu görevlisi tarafından düzenlenebilen belgelerden olması gerekir. Belgede adı geçen kamu görevlisinin suçun konusu olan resmi belgenin gerçeğini düzenleme yetkisi olmalıdır. Kamu görevlisinin gerçeği düzenleme yetkisi yoksa, düzenlenen sahte evrak nedeniyle resmi belgede sahtecilik suçu oluşmaz. Kanundaki özel hüküm gereği bazı belgelerin gerçeği kamu görevlisi tarafından düzenlenmese bile bu suçun konusunu oluşturur: bono veya çek gibi kambiyo senetleri, emtiayı temsil eden belge, hisse senedi, tahvil ve vasiyetname.
Özel şekil koşulları: Suçun vücut bulması için belgenin mutlaka belirli bir şekilde düzenlenmesi şartı yoktur; herhangi bir şekilde düzenlenen resmi evrak suçun konusu olabilir. Ancak TCK dışındaki herhangi bir kanun bazı resmi belgeler için özel şekil şartları öngörmüşse belgenin o kanunda belirtilen usul ve şekil şartlarına uygun düzenlenmesi gerekir. Kanunda öngörülen usul ve şekle riayet edilmeden düzenlenen belgeler resmi evrak olarak kabul edilemeyeceğinden resmi belgede sahtecilik suçunun da konusu olamaz. Örneğin, üç kişilik kurul halinde hazırlanan bir bilirkişi raporunda bir bilirkişinin imzası eksikse resmi belgede usul eksikliği vardır; bu belge üzerinde tahrifat yapılsa bile resmi belgede sahtecilik suçu oluşmaz.
Zarar Olasılığı
Resmi belgede sahtecilik suçu hem kamu güvenini bozmalı hem de kişilerin haklarını ihlal ederek zarar olasılığı doğurmalıdır. Suçun konusu resmi evrakın somut bir zarar meydana getirmesi şart değildir. Mahkeme, yargılama sırasında suçun unsurlarının tespiti amacıyla belgenin meydana getirdiği somut zararı değil, zarar olasılığının var olup olmadığını araştırmalıdır. Zarar olasılığı doğurmaya elverişli olmayan evrak, resmi belgede sahtecilik suçunu oluşturmaz.
Aldatıcılık Özelliği
Suçun en önemli şartlarından biri belgenin "aldatıcılık" özelliğine sahip olmasıdır. Zarar olasılığının doğması için evrakta yapılan sahteciliğin çok sayıda insanı aldatacak özellikte olması gerekir. Belgedeki aldatıcılık özelliği objektif olarak mevcut olmalıdır. Belgenin objektif özellikleri sebebiyle değil de, belgenin muhatabı olan şahsın kişisel hatası, dikkatsizliği veya özensizliği nedeniyle zarar olasılığı doğmuşsa aldatıcılıktan bahsedilemez. Mağdur veya suçtan zarar gören şahıstan kaynaklanan kişisel hatalar iğfalin meydana gelmesine neden olmuşsa resmi belgede sahtecilik suçu oluşmaz.
Sahtecilik belgeden açıkça anlaşılıyorsa o belgenin aldatma yeteneği olmadığından, suçun unsuru olan "aldatıcılık" özelliğinin gerçekleştiği ileri sürülemez. Belgenin aldatma yeteneği olmamasına rağmen, belgenin verildiği devlet kurumu görevlisinin dikkatsizliği yüzünden işlem yapılsa bile resmi belgede sahtecilik suçu oluşmaz. Ayrıca özel bir kanun devlet kurumlarına ibraz edilen belgenin sahte olup olmadığının araştırılmasını zorunlu kılıyorsa, araştırma yapmadan belgenin kabul edilmesi halinde resmi belgede sahtecilik suçu oluşmaz. Örneğin, Yargıtay, diploma denkliği için yabancı ülkeden diploması olmadığı halde gerçek dışı bir diplomayla başvuran kişinin resmi belgede sahtecilik suçunu işlemediğine karar vermiştir; çünkü ilgili yönetmelik idari kuruma diplomanın sahte olup olmadığını araştırma zorunluluğu getirmiştir (Yargıtay 11. CD. 4570/2836 K.).
Özel Belgede Sahtecilik Suçu (TCK 207)
Suçun Tanımı ve Seçimlik Hareketleri
Özel belgede sahtecilik suçu, yazılı, okunabilir ve hukuki bir değere sahip özel bir belgenin sahte olarak düzenlenmesi, değiştirilmesi ve kullanılması fiillerini cezalandırmaktadır. Resmi belgeyi düzenleme yetkisi kamu görevlisine aitken, özel belge herkes tarafından düzenlenebilen, daha çok kişiler arasındaki ilişkilerde kullanılan belgelerdir.
TCK 207. maddede düzenlenen özel belgede sahtecilik, üç farklı seçimlik hareketle kasten işlenebilen bir suçtur:
- Özel bir belgenin sahte olarak düzenlenip kullanılması,
- Gerçek bir özel belgenin başkalarını aldatacak şekilde değiştirilerek kullanılması,
- Sahte olduğunu bilerek özel belge kullanma.
Bu üç eylemin aynı fail tarafından ayrı ayrı zamanlarda, fakat aynı özel belgeyle işlenmesi halinde de faile tek bir ceza verilir.
Şikayet Süresi ve Zamanaşımı
Şikayete bağlı suçlarda fiilin işlenmesinden itibaren 6 ay içerisinde şikayet edilmemesi halinde şikayet hakkı ortadan kalkar (TCK md. 73). Özel belgede sahtecilik suçu şikayete bağlı suçlardan değildir, bu nedenle herhangi bir şikayet süresi yoktur. Ancak bu suçun dava zamanaşımı süresi 8 yıl olduğundan, suçun 8 yıl içinde savcılığa bildirilmesi halinde savcılık soruşturma başlatır. Şikayet hangi aşamada yapılırsa yapılsın, müşteki ceza davasına müdahil sıfatıyla katılma hakkı kazanır.
Seçimlik Hareketlerin Ayrıntılı İncelenmesi
Özel belgede sahtecilik suçunun resmi belgede sahtecilik suçundan en önemli farklarından biri, özel evrakta sahtecilik suçunda belgenin mutlaka kullanılması zorunluluğudur. Resmi evrakta sahtecilik suçunda evrakın üretilmesi, düzenlenmesi veya değiştirilmesi suçun oluşması için yeterliyken, özel belgede sahtecilik suçunda evrakın ayrıca mutlaka kullanılması da gerekir.
1- Özel belgenin sahte olarak düzenlenmesi ve kullanılması (TCK 207/1)
Suçun oluşması için fail tarafından sahte özel bir belge düzenlenmeli ve aynı belge kullanılmalıdır. Yani, sahte olarak düzenlenen bir belge kullanılmazsa özel belgede sahtecilik suçu vücut bulmaz. Sahte kira sözleşmesi veya gider pusulaları düzenleyip vergi dairesine vermek, başkasının adını yazarak özel evrak imzalayarak üçüncü kişiye verme gibi fiiller bu suça örnek gösterilebilir.
2- Özel belgenin değiştirilmesi ve kullanılması (TCK 207/1)
Bu seçimlik hareketle suçun işlenebilmesi için öncelikle ortada gerçek bir özel belge bulunmalıdır. Gerçek özel belge ekleme, çıkarma veya kazıma yoluyla değiştirilerek kullanılmalıdır. Belgeye yapılan eklemeler veya çıkarmalar belgenin hukuki delil değerini değiştirmelidir. Yapılan değişiklikle özel belgeden hasıl olacak hukuki sonucun farklılaştırılması gerekir. Özel evrakta yer alan yazının değiştirilmesi veya yeni yazı eklenmesi, imza ve tarihin silinmesi veya değiştirilmesi bu suçu meydana getirir.
3- Sahte olduğu bilinen özel belgenin kullanılması (TCK 207/2)
Bu seçimlik hareketi icra eden fail, özel belgeyi sahte olarak düzenleyen veya değiştiren kişi değildir. Suçun faili, daha önce başkası tarafından sahte olarak düzenlenmiş veya değiştirilmiş bir özel belgeyi sadece kullanan kişidir. Özel belgenin sahte olarak düzenlendiğinin veya değiştirildiğinin fail tarafından bilinmesi ve fiilin istenerek işlenmesi gerekir.
İçerik (Fikri) Sahteciliği
Özel belgede sahtecilik suçunda içerik sahteciliği cezalandırılmamaktadır. Örneğin, hiç olmayan bir kira ilişkisi varmış gibi kira sözleşmesi düzenlemek içerik sahteciliği olup fail özel belgede sahtecilik suçu nedeniyle cezalandırılmayacaktır. TCK'nın 207. maddesinde, gerçeğe aykırı belge düzenleme olarak tanımlanan içerik (fikri) sahteciliğine yer verilmemiş, yalnızca "belgeyi sahte düzenleme" hareketine yer verilmiştir. İçerik sahteciliğinde belgeyi düzenleyen olarak görülen kişi gerçek olduğu halde, belgenin içeriği gerçeğe aykırıdır.
Maddede sadece taklit suretiyle sahte belge düzenleme veya gerçek bir belgede ekleme veya çıkarma suretiyle sahtecilik, başka bir deyişle maddi sahtecilik eylemlerine yer verilmiştir. Maddenin gerekçesinde belgenin sahte olarak düzenleme hareketi açıklanırken; "özel belge esasında mevcut olmadığı halde, mevcutmuş gibi sahte üretilmektedir" ifadesiyle de eylemin maddi sahteciliği kapsadığı belirtilmiştir. Buna göre salt yalan beyanı içeren özel belge, açıklanan ve unsurları gösterilen özel belgede sahtecilik suçunun maddi konusunu oluşturmamaktadır (Y11CD-K.2022/1033).
Suçun Konusu Olabilecek Belgeler
Özel belgede sahtecilik suçuna konu olabilecek belgelerden bazıları şunlardır: dilekçeler, faturalar, işe giriş bildirgesi, banka teminat mektubu, vergi beyannameleri, kira sözleşmeleri, mal teslim-tesellüm fişleri, alım-satım sözleşmeleri, adi apartman makbuzları, özel doktor raporu ve reçeteleri gibi her türlü özel evrak.
Bono, çek, poliçe gibi kambiyo senetleri, vasiyetname, tahvil gibi belgeler özel belge niteliğinde olmasına rağmen kanunun özel hükmü gereği (TCK md. 210) resmi belge olarak kabul edilmektedir. Ancak unsurları eksik olduğu için kambiyo senedi vasfını yitiren çek, poliçe veya bonolar, resmi evrakta sahtecilik suçunun değil, özel evrakta sahtecilik suçunun konusu olabilir.
Bir avukat tarafından düzenlenerek müvekkiline verilen evrakların, avukatın onayı olmadan müvekkili tarafından değiştirilmesi de özel belgede sahtecilik suçunu oluşturur. Açığa atılan imza, yani boş kağıda atılan imza tek başına belgeyi "özel belge" yapmaz; çünkü henüz içeriği olmayan bir evrak "özel belge" niteliği kazanmaz. Kanun koyucu boş kağıda atılan imzanın kötüye kullanılması halinde "açığa imzanın kötüye kullanılması suçu" (TCK md. 209) ile cezalandırılmasını öngörmüştür.
Bir belgenin aslı yoksa, resmi belgenin fotokopisi olduğu ileri sürülerek onaylanmışsa, resmi evrakta sahtecilik suçu değil, özel evrakta sahtecilik suçu oluşur (Yargıtay 6. Ceza Dairesi 2014/14972 Karar). Sahte düzenlenen kira sözleşmesinin notere onaylatılması, noter işleminde sahtecilik olmadığından özel belgede sahtecilik olarak kabul edilir (Yargıtay 11. Ceza Dairesi – 2007/4387 Karar).
Özel Belgede Sahtecilik Suçunun Şartları
Her özel belge, özel belgede sahtecilik suçunun konusunu oluşturmaz; belgenin bazı özelliklere sahip olması gerekir:
1- Yazılı evrak üzerinde işlenebilme: Suçun maddi konusu olan özel belge mutlaka yazılı olmalıdır. Özel belgede anlam bütünlüğü meydana getiren form, şekil veya sözcüklerden oluşan bir dil kullanılmalıdır. Kullanılan dilin Türkçe veya başka herhangi bir dil olmasının önemi yoktur. Özel evrakta bulunan yazıların okunabilir olması yeterlidir. Okunamayan ve kapsamı anlaşılamayan bir belgenin hukuki neticeler meydana getirmesi mümkün değildir.
2- Hukuki değere sahip belge üzerinde işlenebilme: Özel evrakta sahtecilik, ancak hukuki anlamda değeri olan özel belgeler üzerinde işlenebilir. Hukuki değeri bulunmayan yazıların belge değeri de yoktur. Yazılı bir evrakın bir düşünceyi içermesi veya maddi bir olayı anlatması tek başına o evraka "özel belge" niteliği vermez. Suçun maddi konusu olan belgenin, bir hakkın doğumuna veya ortadan kalkmasına neden olacak ölçüde ispat yeteneğine sahip olması gerekir.
3- Düzenleyenin belgeden anlaşılması: Özel belgede sahtecilik suçunun konusu olan yazılı evrakın "özel belge" olarak kabulü için belgeyi düzenleyen şahsın metinden anlaşılabilmesi gerekir.