Belgeyi Yok Etme, Bozma veya Gizleme Suçlarına Genel Bakış
Türk Ceza Kanunu'nda "Kamu Güvenine Karşı Suçlar" bölümünde düzenlenen sahtecilik suçları arasında yer alan belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçları, korunan hukuki değer ve suçun konusu bakımından iki ayrı maddede hüküm altına alınmıştır. Suçun konusunu oluşturan belgenin resmi belge olması halinde TCK md.205, özel belge olması halinde ise TCK md.208 hükümleri uygulanır. Her iki suç tipi de hak sahibinin belgeden yararlanmasını engellemeyi amaçlayan seçimlik hareketlerle işlenmektedir.
Resmi Belgeyi Yok Etme, Bozma veya Gizleme Suçu (TCK 205)
Suçun Tanımı ve Konusu
Resmi belgeyi yok etme (imha etme), bozma veya gizleme suçu; hak sahibinin içeriğinden yararlanmasını önlemek amacıyla gerçek bir resmi belgenin yok edilmesi, bozulması veya gizlenmesiyle oluşur. Suç, bünyesinde üç seçimlik hareket barındırır:
- Resmi belgeyi yok etme (imha etme) suçu: Belgenin maddi varlığına son verilmesi.
- Resmi belgeyi bozma suçu: Belgenin içeriğindeki bilgilerin anlaşılmaz, kullanılamaz hale getirilmesi; maddi varlığına dokunulmaksızın ondan faydalanma olanağının imkânsız hale getirilmesi.
- Resmi belgeyi gizleme suçu: Belgenin bütünlüğüne dokunulmaksızın hak sahibinin ondan yararlanmasını engelleyecek şekilde gizlenmesi.
Resmi Belge Kavramı
Resmi belge (evrak), kamu görevlisi tarafından düzenlenen ve hukuki açıdan delil değeri olan yazılı belgedir. Ehliyet, nüfus cüzdanı, nüfus kayıt sureti, düzenleme biçimindeki noter senetleri gibi evraklar resmi evrak olarak kabul edilir. Ayrıca kamu görevlisi tarafından tanzim edilmese bile TCK md.210 uyarınca bono veya çek gibi kambiyo senetleri, emtiayı temsil eden belge, hisse senedi, tahvil ve vasiyetname de resmi belge sayılır.
Suçun Unsurları ve Tasarruf Yetkisi
Suçun oluşabilmesi için hak sahibinin belgeden yararlanmasının engellenmesi gerekir. Belge üzerinde tasarruf yetkisi bulunan bir kimsenin o resmi evrakı yok etmesi, bozması veya gizlemesi suç oluşturmaz. Örneğin, kendisine verilen bir görevlendirme yazısını yırtarak yok eden kişinin fiili resmi evrakı yok etme suçunu oluşturmaz; çünkü bu belgeden ancak kendisi yararlanabilir, başka bir kimsenin yararlanması mümkün değildir.
Failin bir belgeyi ortadan kaldırmak, bozmak veya gizlemekle elde etmek istediği sonuç, hak sahibinin o belgeden yararlanmasını engellemekten ibarettir. Belge ortadan kalkınca veya bozulunca bu yararlanma olanağı kalmayacağından failin elde etmek istediği sonuç gerçekleşir ve suç tamamlanmış olur. Belge üzerinde tasarruf yetkisi bulunan kimsenin fiilinde ise hak sahibinin yararlanmasının engellenmesi söz konusu olmadığından TCK md.205'teki suç gerçekleşmez (Yargıtay 11. CD - Karar: 2013/10512).
Resmi Evrakta Sahtecilik Suçu ile Farkı
Resmi belgeyi bozma suçu ile resmi evrakta sahtecilik suçu sıklıkla karıştırılmaktadır. Resmi belgeyi bozma suçunda fail, doğrudan bir hakkın kullanılmasını engellemektedir. Resmi evrakta sahtecilik suçunda ise hakkın kullanılmasının engellenmesi değil, doğrudan belgenin içeriği, değeri, belgelediği durum ve ispat gücü ortadan kaldırılmaya çalışılmaktadır.
Örneğin, başkasına ait bir nüfus cüzdanına kendi fotoğrafını yapıştırarak kullanan kişi resmi belgeyi bozma suçunu değil, resmi evrakta sahtecilik suçunu işler. Çünkü hak sahibi her zaman nüfus cüzdanı çıkarabilir; belge her zaman tekrar tanzim edilebilir. Bu durumda fail, belgenin içeriğini değiştirdiği için TCK md.204/1 gereği resmi belgede sahtecilik suçu nedeniyle cezalandırılır.
İçtima Kuralları
Resmi belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçunun başka bir suçla birlikte işlenmesi halinde, bu suçtan dolayı faile ayrıca ceza verilemez. Sahtecilik suçlarında içtima hükümlerini düzenleyen TCK md.212'de bu suçun başka suçlarla birlikte işlendiğinde ayrıca cezalandırılacağına dair bir hüküm bulunmamaktadır. Örneğin, fail resmi evrakı gizlemek suretiyle dolandırıcılık suçu işlediğinde yalnızca dolandırıcılık suçu nedeniyle cezalandırılır.
Suçun Cezası
Gerçek bir resmi belgeyi bozan, yok eden veya gizleyen kişi, iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suçun kamu görevlisi tarafından işlenmesi halinde verilecek ceza yarı oranında artırılır.
Kamu görevlisi, TCK md.6'da tanımlanmıştır ve devlet memuru kavramından çok daha geniştir. Kamusal faaliyetin yürütülmesine atama, seçilme veya başka bir şekilde sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişi kamu görevlisi sayılır. Devlet memurları, idari kurumlar veya mahkemelerce atanan bilirkişiler, bir davada dinlenen tanıklar, avukatlar ve noterler bu kapsamdadır.
Yargıtay Kararı: Nüfus Cüzdanının Yakılması
Yargıtay'a göre, sanığın dolandırıcılık suçu kapsamında ele geçirdiği nüfus cüzdanını yakması biçimindeki eylem, hak sahibinin o belgeden yararlanmasını engellemeye yönelik olmadığı gibi, nüfus cüzdanının hak sahibince talep hâlinde her zaman yeniden düzenlenebilmesi nedeniyle resmî belgeyi bozmak, yok etmek veya gizlemek suçunun unsurlarını oluşturmaz; bu nedenle beraat kararı verilmelidir.
Özel Belgeyi Yok Etme, Bozma veya Gizleme Suçu (TCK 208)
Suçun Tanımı ve Seçimlik Hareketleri
Özel belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçu; hak sahibinin içeriğinden yararlanmasını engellemek için gerçek özel bir belgenin yok edilmesi, bozulması veya gizlenmesiyle oluşur. Suç üç seçimlik hareketle işlenir:
- Özel belgeyi yok etme suçu: Özel belgenin fiziki varlığının ortadan kaldırılması.
- Özel belgeyi bozma suçu: Belgenin mevcudiyeti devam etmekle birlikte belge vasfını kaybederek hak sahibinin hakkını kullanma imkânının ortadan kaldırılması. Örneğin, kira sözleşmesini çizerek geçersiz hâle getirmek.
- Özel belgeyi gizleme suçu: Belgenin mevcudiyetini ve bütünlüğünü korumasına rağmen failin belgeyi gizleyerek hakkın kullanılmasını engellemesi. Fail tarafından saklanan belge, kişilerin elinde bulunan özel belge olabileceği gibi özel veya kamuya ait bir kurum ya da kuruluşta muhafaza edilen özel belge de olabilir. Örneğin, noterde korunan vasiyetnamenin gizlenmesi bu suçu oluşturur.
Özel Belge Kavramı
Suçun maddi konusu, hukuki bakımdan delil değeri olan gerçek bir özel belgedir. Özel belge, kamu görevlisi veya organları tarafından değil, gerçek veya tüzel kişiler (şirket, dernek, vakıf vb.) tarafından düzenlenen belgelerdir. Kira sözleşmesi, işletme sözleşmesi, alım satım sözleşmesi gibi sözleşmeler, teklif formları, vergi dairesine verilen beyannameler ve mektuplar özel belge olarak kabul edilir.
TTK'ya göre unsurları (keşide yeri veya tarihi, tanzim yeri veya tarihi vb.) tam olmayan çek ve bono gibi kambiyo senetleri de özel belge niteliğindedir. Unsurları tam olan kambiyo senetleri ise resmî belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçuna vücut verir.
Suçun Unsurları ve Özellikli Durumlar
Gerçek bir özel evrak üzerindeki yazıları boyamak, karalamak veya silmek suretiyle okunamaz hâle getirmek, belgeyi yırtmak, yakmak veya gizlemek fiilleri bu suçu oluşturur. Bir özel belgenin, örneğin bir uyuşmazlık bağlamında mahkemeden istenmesine karşılık gerçeğe aykırı olarak mevcut olmadığının veya bulunamadığının bildirilmesi hâlinde de bu suç oluşur.
Ancak bir suça ilişkin soruşturma veya kovuşturma kapsamında istenen belgelerin verilmemesi hâlinde, özel belgenin gizlenmesi suçunun değil, suç delillerini gizleme suçunun oluştuğu kabul edilmelidir. Gizleme olgusu, özel belgenin nezdinde bulunduğu kişiden ya da kurum veya kuruluştan çalınması suretiyle de gerçekleşebilir. Ancak bu durumda hırsızlık suçundan dolayı değil, özel belgenin gizlenmesi suçundan dolayı hüküm tesis edilmelidir (TCK 208 Madde Gerekçesi).
Suçun Cezası ve İçtima
Gerçek bir özel belgeyi bozan, yok eden veya gizleyen kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Özel belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçunun başka suçlarla birlikte işlenmesi hâlinde bu suç nedeniyle ayrıca ceza verilemez. Örneğin, özel belgeyi bozma yoluyla dolandırıcılık suçu işlenmesi hâlinde fail yalnızca dolandırıcılık suçu nedeniyle cezalandırılır. Zira sahtecilik suçlarında içtima hükümlerini düzenleyen TCK md.212'de bu suçun başka suçlarla işlendiğinde ayrıca cezalandırılması gerektiğini düzenleyen bir hüküm yoktur.
Yargıtay Kararları
Belgenin Niteliğinin Tespiti: 5237 sayılı TCK'da belgeyi yok etmek, bozmak veya gizlemek suçunun konusunun resmî evrak olması hâlinde 205., özel evrak olması durumunda ise 208. maddenin uygulanması gerekir. Suça konu yırtıldığı iddia olunan senedin ele geçirilememiş olması ve TTK'nin 688. maddesinde sayılan yasal unsurları taşıyıp taşımadığının saptanamaması karşısında, "şüpheden sanık yararlanır" ilkesi gereğince suçun konusunu oluşturan senedin özel belge niteliğinde sayılması ve sanıkların TCK'nin 208. maddesine göre cezalandırılması gerekir (Y11CD E.2017/6514 - K.2019/5117).
Özel Belgeye Sonradan Ekleme Yapmak: Sanığın apartman karar defterindeki bir kararı imzaladıktan sonra başka bir tarihte muhalefet şerhi yazması ve başka bir tarihli karara sonradan ekleme yapması değerlendirilmiştir. Sanığın mevcut kararı bozmayacak şekilde kendi muhalefetini sonradan eklemesi özel belgeyi bozma, yok etme veya gizleme suçunu oluşturmaz. Sonradan eklenen yazı ise özel belgeyi bozma, yok etme veya gizleme suçunu değil, özel belgede sahtecilik suçunu oluşturur; ancak bu suçun oluşması için sahteliğe konu özel belgenin kullanılması gerekir (Yargıtay 21. Ceza Dairesi 2015/10531 E., 2017/1541 K.).
Avukatın Bürosunda Senet Yırtma: Sanık, borçlusu olduğu kambiyo senediyle ilgili görüşmek üzere şikayetçi avukatın bürosuna gitmiş; müşteki avukat senedi kendisine gösterdiğinde sanık senedi elinden hızlıca almış, senedi geri almak isteyen müştekiyi iterek yere düşmesine neden olmuş ve bu şekilde elde ettiği senedi yırtarak yok etmiştir. Olayın bu oluş şekliyle cebir kullanıldığı için işlenen suç, resmi veya özel belgeyi yok etme suçu değil, cebirle işlenen yağma suçu olarak nitelendirilmelidir (11. Ceza Dairesi – Karar No: 2008/1647).
Her İki Suç Tipi İçin Ortak Usul ve Yaptırım Hükümleri
Adli Para Cezasına Çevirme, Erteleme ve HAGB
Adli para cezası, işlenen bir suça karşılık hapis cezasıyla birlikte veya tek başına uygulanabilen bir yaptırım türüdür. Resmi belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçu nedeniyle verilen hapis cezası adli para cezasına çevrilemez. Özel belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçu nedeniyle verilen hapis cezası ise adli para cezasına çevrilebilir.
Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB), sanık hakkında hükmolunan cezanın belli bir denetim süresi içerisinde sonuç doğurmaması, denetim süresi içerisinde belli koşullar yerine getirildiğinde ceza kararının hiçbir sonuç doğurmayacak şekilde ortadan kaldırılması ve davanın düşmesine neden olan bir ceza muhakemesi kurumudur. Her iki suç tipi nedeniyle hükmedilen hapis cezası hakkında HAGB kararı verilmesi mümkündür.
Ceza ertelenmesi, mahkeme tarafından belirlenen cezanın cezaevinde infaz edilmesinden şartlı olarak vazgeçilmesidir. Resmi belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçu nedeniyle hükmedilen hapis cezası, etkin pişmanlık uygulandığında ceza miktarı düşeceğinden erteleme hükümlerinin uygulanması mümkündür. Özel belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçu nedeniyle hükmedilen hapis cezası hakkında da erteleme hükümlerinin uygulanması mümkündür.
Şikâyet Süresi, Zamanaşımı ve Uzlaşma
Uzlaşma, suç isnadı altındaki şahıs ile suçun mağduru olan şahsın bir uzlaştırmacı aracılığıyla iletişim kurarak anlaşmasıdır. Her iki suç tipi de uzlaşma kapsamında olan suçlardan değildir.
Resmi ve özel belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçları şikâyete tabi suçlar arasında yer almadığından savcılık tarafından resen soruşturulur ve bu suçlara dair herhangi bir şikâyet süresi yoktur. Şikâyetten vazgeçme ceza davasının düşmesi sonucunu doğurmaz. Suç, dava zamanaşımı süresine riayet edilmek kaydıyla her zaman soruşturulabilir.
Dava zamanaşımı, suçun işlendiği tarihten itibaren belli bir süre geçtiği halde dava açılmamış veya dava açılmasına rağmen kanuni süre içinde sonuçlandırılmamış ise ceza davasının düşmesi sonucunu doğuran bir ceza hukuku kurumudur. Hem TCK md.205 hem de TCK md.208 kapsamındaki suçlarda olağan dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Suç, bu zamanaşımı süreleri içerisinde her zaman soruşturulabilir; bu süreler geçtikten sonra soruşturma yapılamaz.
Görevli Mahkeme
Hem resmi belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçu hem de özel belgeyi yok etme, bozma veya gizleme suçu hakkında yargılama yapma görevi asliye ceza mahkemesi tarafından yerine getirilir.