Komisyon Sözleşmesi Nedir?
Komisyon sözleşmesi, komisyoncunun ücret karşılığında, kendi adına ve vekâlet verenin hesabına kıymetli evrak ve taşınırların alım veya satımını üstlendiği sözleşmedir. Bu sözleşmede, alım veya satıma konu malın sahibi tarafından komisyoncuya vekâlet verilir. Sözleşmenin tarafları komisyoncu ve alım/satıma vekâlet veren kişidir.
Komisyon sözleşmesine, özel hükümlerin yanı sıra Borçlar Kanunu'nun vekâlet ile ilgili hükümleri de uygulanır. Komisyon sözleşmesi, Borçlar Kanunu'nun 532–546. maddeleri arasında düzenlenmiştir.
Alım veya Satım Komisyonculuğu Nedir?
Alım veya satım komisyonculuğu, komisyoncunun ücret karşılığında, kendi adına ve vekâlet verenin hesabına kıymetli evrak ve taşınırların alım veya satımını, kurulan komisyon sözleşmesine istinaden üstlenmesi ve yürütmesi faaliyetidir. Bağımsız tacir yardımcılarından olan komisyoncu, düzenlendikleri kanuna göre alım-satım komisyonculuğu, taşıma işleri komisyonculuğu ve gümrük komisyonculuğu olarak ayrılmaktadır.
Kural olarak vekâlet ilişkisi hükümleri uygulandığı için kanunda veya sözleşmede boşluk bulunan durumlarda vekâlet ilişkisi hükümlerine göre hareket edilmelidir. Vekâlet hükümlerini kıyasen uyguladığımızda sözleşmenin kurulması herhangi bir şekil şartına bağlı değildir; yazılı olabileceği gibi sözlü de olabilir.
Komisyoncunun Sorumlulukları (Borçları)
Komisyoncunun sorumlulukları, yani komisyon sözleşmesi kapsamındaki borçları aşağıdaki şekilde tanımlanmıştır:
- Bilgilendirme (bildirme) sorumluluğu
- Özen sorumluluğu
- Vekâlet verenin belirlediği bedele uygun davranma sorumluluğu
- Veresiye satma ve teslim almadan ödeme yapması durumundaki sorumluluğu
- Komisyoncunun garantisi
Komisyoncunun Bilgilendirme Yükümlülüğü
Komisyoncu, yaptığı iş hakkında kendisine alım veya satım için vekâlet vereni bilgilendirmek ve özellikle talimatının yerine getirildiğini kendisine hemen bildirmekle yükümlüdür. Komisyoncu, vekâlet verenin bu yönde talimatı olmadıkça, komisyon sözleşmesinin konusunu oluşturan şeyleri sigorta ettirmekle yükümlü değildir.
Komisyoncunun Özen Yükümlülüğü
Komisyoncu, satılmak üzere kendisine gönderilen eşya açıkça ayıplı ise, kendisine vekâlet verenin taşıyıcıya karşı haklarının korunması için gerekeni yapmak, zararı tespit ettirmek, olabildiğince eşyayı koruma altına almak ve durumdan vekâlet vereni hemen bilgilendirmekle yükümlüdür. Komisyoncu, bu yükümlülüğünü yerine getirmezse, her türlü ihmalinden doğan zarardan sorumlu olur. Komisyoncu, satılmak üzere gönderilen eşya kısa sürede bozulabilecek nitelikte ise, vekâlet vereni hemen bilgilendirmek koşuluyla eşyayı satmakla yükümlüdür.
Komisyoncunun Vekâlet Verenin Belirlediği Bedele Uyma Yükümlülüğü
Vekâlet verenin belirlediği bedelin altında mal satan komisyoncu, belirlenen bedel ile satış bedeli arasındaki farkı gidermekle yükümlüdür. Komisyoncu, bu yükümlülükten ancak malı satmasaydı vekâlet verenin daha fazla zarar göreceğini ve durumun yeniden talimat almaya elverişli bulunmadığını ispat etmesi durumunda kurtulabilir. Bunun dışında komisyoncu, kusuru varsa, talimatına aykırı davranmasından dolayı vekâlet verenin uğradığı diğer zararlardan da sorumludur.
Vekâlet verenin belirlediği bedelin altında mal alan veya üstünde satan komisyoncu, bu işlemlerden doğan farkı alıkoyamaz. Yani, komisyon sözleşmesinde, komisyoncu, kendisine alım/satım için vekâlet veren kişinin lehine olacak bir bedelle alımı veya satımı gerçekleştirirse, aradaki bedel farkı kendisine kalamaz. Bu bedel farkını da kendisine alım/satım için vekâlet veren kişiye vermekle yükümlüdür.
Komisyoncunun Veresiye Satma ve Teslim Almadan Ödeme Yapması Durumunda Yükümlülüğü
Komisyoncu, vekâlet verenin izni olmaksızın malı veresiye satar veya malı teslim almadan bedelini öderse, bundan doğan zarara katlanmak zorundadır. Ancak, komisyoncu, vekâlet verenin veresiye satılmasını yasaklamamış olması şartıyla, malı satış yerindeki ticari teamülün gereklerine göre, veresiye de satabilir.
Komisyoncunun Garantisi
Komisyoncu, yetkisi olmaksızın veresiye mal satması durumu hariç olmak üzere, alım/satım işleminde bulunduğu borçluların ödememelerinden ve diğer borçlarını ifa etmemelerinden sorumlu olmaz. Ancak, komisyoncu açıkça garanti vermişse veya bulunduğu yerdeki ticari teamül gerektiriyorsa sorumlu olur. Ödeme konusunda garanti veren komisyoncunun, garanti vermesinden dolayı ayrıca ücret isteme hakkı vardır.
Komisyoncunun Hakları
Komisyon sözleşmesinde, komisyoncunun aşağıda belirtilen hakları bulunmaktadır:
- Ödediği paralar ve yaptığı giderleri isteme hakkı
- Komisyon ücreti isteme hakkı
- Hapis hakkı
- Malın açık artırmayla satılması hakkı
- Kendisiyle işlem yapma hakkı
Komisyoncunun Ödediği Paralar ve Yaptığı Giderleri İsteme Hakkı
Komisyoncu, vekâlet verenin yararı için yaptığı bütün giderleri ve ödediği paraları, vekâlet verenden faiziyle birlikte isteyebilir. Komisyoncu, bahse konu giderler kapsamında olan ardiye ve taşıma bedellerini vekâlet verenden isteyebilir, fakat kendi çalışanlarının ücretlerini vekâlet verenden isteyemez.
Komisyoncunun Komisyon Ücreti İsteme Hakkı
Komisyoncu, ücretinin ödenmesini kendisine verilen işi yapınca isteme hakkı vardır. Ayrıca, komisyon sözleşmesine konu işin yapılmamasının vekâlet verene yükletilebilen bir sebepten kaynaklanması durumunda da, komisyoncu ücretini vekâlet verenden isteyebilir. Komisyoncu, başka sebeplerle komisyon sözleşmesine konu işin yapılamaması durumunda, ancak emeğinin yerel âdete göre belirlenecek karşılığını isteyebilir.
Komisyon Ücreti Alma Hakkının Kaybedilmesi
Komisyoncu, vekâlet verene karşı dürüstlük kurallarına aykırı davranır, özellikle ona satın aldığından fazla veya sattığından eksik bir bedel bildirirse, ücret alma hakkını kaybeder. Komisyoncunun bedeli gerçekleşen bedelden farklı göstermesi durumunda; vekâlet veren, komisyoncuyu gerçekleşen bedel üzerinden satılanın alıcısı veya satıcısı sayma hakkına sahiptir.
Komisyoncunun Hapis Hakkı
Komisyoncunun, sattığı malın bedeli ve satın aldığı mal üzerinde hapis hakkı vardır.
Komisyoncunun Malı Açık Artırmayla Satma Hakkı
Kendisine verilen komisyon sözleşmesine konu malın satılamaması veya satış emrinden cayılması durumunda ve vekâlet veren de malı geri almakta ya da o malla ilgili başka işlem yapmakta aşırı ölçüde gecikirse; komisyoncu malı bulunduğu yer mahkemesinden karar alarak açık artırmayla sattırabilir. Ancak, mal borsada kayıtlıysa veya piyasa fiyatı varsa ya da yapılacak masrafa oranla değeri azsa, hâkim satışın başka bir yolla yapılmasına da karar verebilir. Malın bulunduğu yerde vekâlet veren ya da temsilcisi hazır bulunmazsa, bu durumda, satış kararı vekâlet veren dinlenmeksizin de verilebilir. Mahkeme tarafından bu tür bir karar alınması durumunda, malın hızla değer kaybetmesi durumu söz konusu değilse, açık artırmanın yer ve zamanının mahkemece vekâlet verene bildirilmesi zorunludur.
Komisyoncunun Kendisiyle İşlem Yapma Hakkı ve Kendisiyle İşlem Yaptığında Ücret
Borsada kayıtlı veya piyasa fiyatı bulunan kambiyo senetleri veya diğer kıymetli evrakı ya da ticari malları satmaya veya satın almaya yetkili kılınan komisyoncu, vekâlet veren tarafından aksine talimat verilmemişse, satın alacağı mal yerine kendi mallarını satabilir veya satacağı malı kendisi için satın alabilir. Bu durumlarda, komisyoncunun kendisiyle işlem yaptığı andaki değerler esas alınır. Komisyoncunun, komisyon işlerinde alışılmış olan ücret ve giderlerini, bu durumlarda da (yani kendisiyle işlem yaptığı- kendi malını sattığı veya malı kendisi için satın aldığı durumda) isteme hakkı vardır. Komisyoncu, bu tür bir işlemin yapıldığını, işlemin yapıldığı gün vekâlet verene bildirmek zorundadır. Komisyoncu, kendisinin doğrudan doğruya alıcı veya satıcı olabildiği durumlarda, sözleşmenin diğer tarafını göstermeksizin vekâletin yerine getirildiğini vekâlet verene bildirirse, işlemi kendisiyle yapmış sayılır. Vekâlet verenin vekâleti geri aldığı haberi komisyoncuya ulaştığı anda, komisyoncunun işlemi kendisiyle yapma hakkı düşer. Ancak, bu haber kendisine ulaşmadan önce komisyoncu, işlemin yapıldığı bildirimini göndermişse, komisyoncunun kendisiyle yapmış olduğu alım/satım işlemi geçerli olur.
Komisyon Sözleşmesi Kapsamında Değerlendirilecek Diğer İşler
Aşağıdaki durumlarda da, bu yazıda yukarıdaki başlıklar altında anlatılan, komisyon sözleşmesine dair hususlar geçerlidir:
- Malzemesi iş sahibi tarafından verilmek üzere imal edilecek taşınırlar hakkındaki komisyon işleri
- Bir alım ve satım komisyoncusu tarafından ücret karşılığında kendi adına ve vekâlet verenin hesabına üstlenilen fakat normalde alım ve satım komisyonculuğu sayılmayan işler
- Komisyon işlerini kendisine meslek edinmeyip arada bir üstlenen tacirlerin üstlendiği komisyon işleri
Borçlar Kanunu’nun 546. maddesinde diğer komisyon işleri düzenlenmiştir: “Malzemesi iş sahibi tarafından verilmek üzere imal edilecek taşınırlar hakkındaki komisyon işleri, eşya misli şeylerden olmasa da, alım ve satım komisyonculuğu hükmündedir. Alım ve satım komisyonculuğu sayılmayan işleri, ücret karşılığında kendi adına ve vekâlet verenin hesabına üstlenen alım ve satım komisyoncusu ile komisyon işlerini kendisine meslek edinmeyip arada bir üstlenen tacir hakkında da bu bölüm hükümleri uygulanır. Taşıma işleri komisyonculuğu hakkındaki özel hükümler saklıdır.”
Zamanaşımı ve Sona Erme
Komisyon ilişkisinden doğan davalar Borçlar Kanunu m.147'ye göre 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Taraflar arasında belirlenen işin yapılmasıyla sözleşme sona ermektedir. Sona erme durumlarında da yine vekâlet hükümleri kıyasen uygulanmaktadır. Buna göre sözleşme komisyoncunun veya iş sahibinin ölümü, iflası ve ehliyetini kaybetme durumlarında sona ermektedir.
Sözleşmeye Bağlılık İlkesi ve Hukuki Destek
Sözleşmeye bağlılık ilkesi; hukuki güvenlik, doğruluk, dürüstlük kuralının bir gereği olarak sözleşme hukukunun temel ilkesini oluşturmaktadır. Hayatın olağan akışı gereği günlük hayatta farkında olmadan birçok sözleşme yapmamız sebebiyle çok farkında olamasak da, sözleşmeye bağlılık ilkesi kapsamında mağduriyet yaşamamak için çok dikkatli olunması gerekir. Yapacağınız sözleşmelerde öncelikle avukatınıza danışarak bilgi almanızda fayda vardır.