Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'nda yapılan değişikliklerle, kat mülkiyeti ve iş uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurulması zorunlu hale getirilmiştir. Bu düzenleme, 2023 yılı sonrasında açılan davalar için geçerlidir. Arabulucuya başvurmadan açılan davalar usulden reddedilir. Arabuluculuk sürecinde uzlaşılan konularda yeniden dava açma hakkı ortadan kalktığı için sürecin dikkatle yürütülmesi büyük önem taşır.
Dava Şartı Olarak Zorunlu Arabuluculuk
Kat mülkiyeti uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk, yalnızca tarafların üzerinde serbestçe karar verebileceği hususlarda uygulanır. Örneğin, ana gayrimenkulün parçalarının kullanımı, ortak alanların kullanımı veya aidatlardan kaynaklanan uyuşmazlıklar arabuluculuğa tabidir. Ancak, iskana ilişkin davalar veya imar planına aykırılık ortaya çıkaracak değişikliklere ilişkin uyuşmazlıklarda tarafların iradesi aranmadığından arabuluculuk süreci yürütülmez.
İş davalarında ise iş mahkemelerinin görevli olduğu davalar bakımından zorunlu arabuluculuk dava şartıdır. Kamu düzenini ilgilendiren iş uyuşmazlıklarında arabuluculuğa gidilemez. Arabuluculuk yoluna gidilemeyecek bazı uyuşmazlık türleri şunlardır:
- Hizmet tespitine ilişkin uyuşmazlıklar,
- Hatalı bildirime ilişkin uyuşmazlıklar,
- Eksik sigorta primlerine ilişkin uyuşmazlıklar.
İş kazası veya meslek hastalığına ilişkin tespit, itiraz veya rücu davalarında, disiplin cezasının iptaline ilişkin davalarda arabuluculuk zorunlu değildir. Tarafların anlaşması halinde ihtiyari arabuluculuk mümkündür. Aynı şekilde, sendikalara ilişkin uyuşmazlıklar veya sendika temsilcileri ile sendika arasındaki uyuşmazlıklarda arabuluculuk zorunlu dava şartı değildir.
Arabuluculuk Süreci
Arabuluculuk süreci, başvuru ile başlar ve son tutanağın düzenlenmesi ile sona erer. Süreç boyunca arabulucu, tarafların uzlaşması için yönlendirici rol üstlenir; uyuşmazlık hakkında karar verme yetkisi yoktur.
Arabuluculuğa Başvuru
Başvuru, adliyelerde bulunan arabuluculuk bürolarına veya bağımsız arabuluculuk bürolarına yapılabilir. Tarafların üzerinde anlaştığı bir arabulucu varsa doğrudan arabulucuya başvurulabilir. Başvurular, UYAP Vatandaş Portal üzerinden online olarak da yapılabilir. Büroya yapılan başvurularda başvuru formunun eksiksiz doldurulup sunulması gerekir. Online başvuruda ise sistemdeki bilgilerin eksiksiz girilmesi yeterlidir. Yetkisiz bir büroya başvurulmuşsa, yetki itirazı en geç ilk toplantıda ileri sürülmelidir.
Arabulucunun Belirlenmesi
Arabulucu, tarafların ortak kararı ile belirlenebilir. Belirlenen arabulucunun arabuluculuk siciline kayıtlı olması gerekir. Taraflar anlaşamazsa, büro tarafından sicile kayıtlı bir arabulucu atanır. Arabulucuların uzmanlık alanlarına göre atama yapılabilir. Belirleme sonrası, tarafların iletişim bilgileri arabulucuya iletilir.
Belirlemeden Sonra Arabulucunun Yapacakları
Arabulucu, taraflarla iletişime geçerek süreç hakkında bilgilendirme yapar, gerekirse ek bilgi ve belge talep eder. İlk toplantının tarih ve yerini taraflarla birlikte belirler; anlaşma sağlanamazsa arabulucu uygun bir tarih ve yer belirleyip taraflara bildirir.
İlk Oturum
İlk oturumda taraflar ve varsa vekilleri hazır bulunur. Tarafların eksiksiz katılımı zorunludur. Oturumda taraflar görüşlerini, taleplerini ve destekleyici belgelerini sunar. Arabulucu moderatörlük yapar. Anlaşma sağlanamazsa, tarafların ortak kararı ile yeni bir toplantı belirlenebilir. İş davalarında ilk toplantıya mazeretsiz katılmayan taraf için son tutanak düzenlenir ve süreç sona erer. Mazeretin geçerliliğini arabulucu takdir eder. İlk toplantıda uzlaşma sağlanamazsa, azami 4 hafta içinde yeni toplantılar planlanır.
Son Tutanağın Düzenlenmesi
Sürecin sona ermesi halinde arabulucu son tutanağı düzenler. Tutanakta sürece ilişkin detaylar, uzlaşılan ve uzlaşılamayan konular yer alır. Tutanak, taraflar, varsa vekilleri ve arabulucu tarafından imzalanır. İmzalanan tutanak arabuluculuk bürosuna gönderilir.
İcra Edilebilirlik Şerhinin Alınması
İcra edilebilirlik şerhi, anlaşılan konuların icra edilebilmesi için gereklidir; ancak tarafların yükümlülüklerini kendi iradeleriyle yerine getirmeleri halinde şart değildir. Şerh, arabulucunun görev yaptığı yerdeki sulh hukuk mahkemesinden (iş davalarında sulh ceza hakimliğinden) talep edilir. Son tutanağın noter onaylı olması halinde resmi belge niteliği kazanır ve icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın icraya konu olabilir.
Arabuluculuk Sürecinin Sona Ermesi
Arabuluculuk süreci aşağıdaki hallerde sona erer:
- Tarafların uyuşmazlık konusunda uzlaşı sağlaması,
- Tarafların uzlaşı sağlayamaması,
- Arabulucunun taraflara ulaşamaması,
- Taraflardan birinin ilk toplantıya katılmaması,
- Taraflardan birinin ölmesi.
Bu hallerden birinin gerçekleşmesiyle son tutanak hazırlanır ve imzalanır. Tutanağın büroya iletilmesiyle süreç tamamlanır.
Arabuluculuk Toplantısında Avukatla Temsil
Arabuluculuk toplantılarına katılmak için avukat zorunlu değildir; taraflar bizzat katılabilir. Ancak, süreç sonunda anlaşılan konularda yeniden dava açma hakkı ortadan kalktığından, hak kayıplarını önlemek için bir avukat danışmanlığında sürecin yürütülmesi ve tekliflerin avukat desteğiyle değerlendirilmesi faydalı olur.
Arabuluculukta Hak ve Yükümlülükler
Arabuluculukta hak ve yükümlülükler, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve ilgili yönetmelik hükümleriyle belirlenmiştir. Bu hükümlere aykırı davranışlar kanuna aykırılık oluşturur.
Arabuluculukta Süreler
Arabuluculuk süreci, başvuru ile başlar ve son tutanağın düzenlenmesiyle sona erer. İş davalarında ilk toplantıda uzlaşma sağlanamazsa azami 4 hafta içinde yeni toplantılar yapılabilir. Kat mülkiyeti uyuşmazlıklarında ise süreler için kanunda özel bir düzenleme bulunmamaktadır; genel hükümler uygulanır.
Arabuluculuk Ücreti
Arabuluculuk ücreti, arabulucu ile taraflar arasında yapılan arabulucu sözleşmesinde kararlaştırılabilir. Ücretin ödenmesinden hangi tarafın sorumlu olduğu da bu sözleşmede belirlenebilir. Zorunlu arabuluculukta ücret, Adalet Bakanlığı tarafından yayımlanan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'ne göre belirlenir.
Arabuluculuk Sonrası Dava Açılması
Arabuluculuk sürecinde uzlaşı sağlanan konularda yeniden dava açılamaz. Uzlaşı sağlanamayan konularda ise dava açılabilir. Dava açılırken arabuluculuk son tutanağı mahkemeye sunulmalıdır.
Sonuç
Kat mülkiyeti ve iş uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk, dava şartı olarak 2023 sonrası dönemde uygulanmaktadır. Sürecin doğru yönetilmesi, hak kayıplarının önlenmesi ve uyuşmazlıkların hızlı çözümü açısından kritiktir. Arabuluculuk sürecinde avukat desteği almak, özellikle uzlaşılan konularda yeniden dava açma imkanının bulunmaması nedeniyle önemlidir.