Hakaret Suçu Nedir?
Hakaret suçu, Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) sekizinci bölümünde "Şerefe Karşı Suçlar" başlığı altında, 125 ila 131. maddeler arasında düzenlenmiştir. TCK 125/1 uyarınca: "Bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat eden veya sövmek suretiyle bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldıran kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır."
Suçun oluşabilmesi için iki temel fiil öngörülmüştür:
- Kişinin onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmek,
- Veya sövmek suretiyle kişinin şeref ve saygınlığına saldırmak.
Mağdurun gıyabında işlenen hakaretin cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat ederek (üç kişinin bilgisi dahilinde) işlenmesi gerekir. Fiilin, mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle işlenmesi halinde de aynı cezaya hükmolunur (TCK 125/2).
Hakaret suçunun görsel veya işitsel medya ya da dijital araçlar kullanılarak işlenmesi durumunda bu kayıtlar delil olarak kabul edilmekte ve ispata elverişli araçlar olarak değerlendirilmektedir. Sosyal medya, internet ve diğer dijital aletler aracılığıyla yazılı olarak işlenen suçlarda cihazlar üzerinde teknik inceleme yapılmakta ve bu inceleme sonucuna göre karar verilebilmektedir.
Hakaret Suçunun Cezası ve Nitelikli Halleri
Hakaret suçunun temel cezası, TCK 125/1 uyarınca üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Cezanın belirlenmesinde fiilin işleniş şekli, failin kastının yoğunluğu, failin şahsi, sosyal ve ekonomik durumu dikkate alınır; kanuni sınırlar içinde ceza miktarını hakim takdir eder.
TCK 125/3'te hakaret suçunun nitelikli halleri sayılmıştır. Buna göre hakaretin;
- Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı,
- Dini, siyasi, sosyal, felsefi inanç, düşünce ve kanaatlerini açıklamasından, değiştirmesinden, yaymaya çalışmasından, mensup olduğu dinin emir ve yasaklarına uygun davranmasından dolayı,
- Kişinin mensup bulunduğu dine göre kutsal sayılan değerlerden bahisle işlenmesi halinde, cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz.
Hakaretin alenen işlenmesi halinde ceza altıda biri oranında artırılır (TCK 125/4). Kurul halinde çalışan kamu görevlilerine görevlerinden dolayı hakaret edilmesi halinde suç, kurulu oluşturan üyelere karşı işlenmiş sayılır; ancak bu durumda zincirleme suça ilişkin hükümler uygulanır (TCK 125/5).
Mağdurun Belirlenmesi ve İsnadın İspatı
Hakaret suçunun işlenmesi sırasındaki söz ve fiillerde mağdurun ismi açıkça belirtilmemiş olsa bile, failin kastından, fiilin ifade ve yönelim şeklinden ya da herkesçe bilinebilecek şekilde mağdurun kastedildiğinin anlaşılması halinde hem hakaret hem de mağdur açıklanmış sayılır (TCK 126).
TCK 127/1 uyarınca, isnat edilen olgu ve fiilin ispatlanmış olması veya suç teşkil etmesi halinde kişiye ceza verilemez. İsnadın ispatı halinde faile ceza verilmeyecektir. İsnat edilen fiil ve olgunun kesinleşmiş mahkumiyet kararı ile sabit olması halinde isnat ispatlanmış sayılır. Ancak TCK 127/2'ye göre, ispat edilmiş fiilden söz ederek kişiye hakaret edilmesi halinde cezaya hükmolunur.
İddia ve Savunmanın Dokunulmazlığı
TCK 128. madde, iddia ve savunmanın dokunulmazlığını düzenler. Yargı mercileri veya idari makamlar nezdinde yapılan yazılı veya sözlü başvuru, iddia ve savunmalar kapsamında, kişilerle ilgili somut isnatlarda ya da olumsuz değerlendirmelerde bulunulması halinde ceza verilmez. Ancak bunun için isnat ve değerlendirmelerin gerçek ve somut vakıalara dayanması ve uyuşmazlıkla bağlantılı olması gerekir. Madde kapsamında savunma avukatların, iddia ise cumhuriyet savcılarının görevlerini yaparken ileri sürdükleri görüşleri korur.
Haksız Tahrik ve Karşılıklı Hakaret
Hakaret fiilinin haksız bir fiile tepki olarak işlenmesi halinde haksız tahrik indirimi uygulanır ve faile verilecek ceza üçte birine kadar indirilebilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir. Bu suçun kasten yaralama suçuna tepki olarak işlenmesi halinde faile ceza verilmez. Karşılıklı hakaret halinde ise faile verilecek ceza üçten bire kadar indirilebileceği gibi ceza vermekten vazgeçilebilir.
Ölünün Hatırasına Hakaret
TCK 130/2, bir ölünün kısmen veya tamamen ceset veya kemiklerini alan veya ceset veya kemikler hakkında tahkir edici fiillerde bulunan kişinin üç aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacağını öngörür. TCK 131 ise kişinin hatırasına hakareti düzenler: Öldükten sonra bir kişinin hatırasına hakaret eden kişi, en az üç kişinin bilgisi ile hakaret suçundan cezalandırılabilir. Suçun alenen işlenmesi halinde verilecek ceza altıda bire kadar artırılabilir.
Hakaret Suçunda Şikâyet ve Soruşturma
Hakaret suçunda soruşturma ve kovuşturma, kural olarak mağdurun şikayetine bağlıdır (TCK 131/1). Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hakaret bu kuralın istisnasıdır. Şikayet süresi 6 aydır; bu süre failin fiilini veya faili öğrendiği günden başlar ve 6 ay içinde şikayet hakkı kullanılmazsa düşer. Mağdur şikayet etmeden önce ölürse veya suç ölmüş olan kişinin hatırasına karşı işlenmişse, ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eşi veya kardeşleri şikayette bulunabilir (TCK 131/2).
Yargıtay Kararları Işığında Hakaret Suçu Oluşturmayan Sözler
Hangi sözlerin hakaret suçu oluşturduğu kanunda tek tek sayılmamıştır. Yargıtay'ın yerleşik içtihatları, hangi ifadelerin suç oluşturup oluşturmayacağını belirler. Yargıtay'a göre hakaret suçunun oluşabilmesi için davranışın kişiyi küçük düşürmeye yönelik olması, sözlerin açıkça onur, şeref ve saygınlığı rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnadını ya da sövme fiilini oluşturması gerekir. Ağır eleştiri veya rahatsız edici sözler kural olarak hakaret suçu kapsamında değerlendirilmez.
Aşağıda Yargıtay kararlarına konu olmuş ve hakaret suçu oluşturmadığı kabul edilen söz grupları yer almaktadır:
Beddua Niteliğindeki Sözler
Yargıtay 4. Ceza Dairesi (E. 2021/21554, K. 2021/19435, T. 15.6.2021): "Allah belanı versin" şeklindeki beddua niteliğindeki sözler, katılanların onur, şeref ve saygınlığını rencide edici boyutta olmadığından hakaret suçunun unsurları oluşmaz.
Kaba Hitap ve Nezaket Dışı Sözler
Yargıtay 4. Ceza Dairesi (E. 2019/3986, K. 2021/28634, T. 7.12.2021): Sanığın katılana söylediği sözler, katılanın onur, şeref ve saygınlığını rencide edici boyutta olmayıp, rahatsız edici, kaba ve nezaket dışı söz niteliğinde olduğundan hakaret suçu oluşmaz.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu (E. 2018/18-462, K. 2020/143, T. 27.2.2020): Sanığın mahkeme kaleminde zabıt katibine söylediği "İşini yapmıyor karaktersiz herif" sözü, muhataba yönelik değer yargısından ibaret olup kaba söz kapsamında kaldığından hakaret suçu oluşmaz.
Yargıtay 18. Ceza Dairesi (E. 2015/33232, K. 2016/18820, T. 7.12.2016): Sanığın katılana yönelik söylediği "kim oluyorsun sen çingene" ifadesindeki "çingene" sözü, katılanın onur, şeref ve saygınlığını rencide edici boyutta olmadığından hakaret suçu oluşmaz.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi (E. 2019/4334, K. 2021/26460, T. 8.11.2021): Sanığın polis memurlarına söylediği "Biz TC polisine kimlik falan vermeyiz lan" biçimindeki kaba hitap tarzı sözler, muhatabın onur, şeref ve saygınlığını rencide edici boyutta olmadığından hakaret suçu oluşmaz.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi (E. 2021/31536, K. 2021/26608, T. 9.11.2021): Sanığın mağdurlara söylediği "lan" sözü, muhatapların onur, şeref ve saygınlığını rencide edici boyutta olmayıp rahatsız edici, kaba ve nezaket dışı hitap tarzı niteliğinde olduğundan hakaret suçu oluşmaz.
Yargıtay 18. Ceza Dairesi (E. 2018/2468, K. 2019/4500, T. 05.03.2019): Suça sürüklenen çocuğun polis memurlarına söylediği "siz Allah mısınız lan" şeklindeki kaba hitap tarzı sözlerde hakaret suçunun unsurları oluşmamıştır.
Yargıtay 18. Ceza Dairesi (E. 2017/8129, K. 2018/14490, T. 07.11.2018): Sanığın müştekiye söylediği "terbiyesizlik yapma, pislik yapma, erkeksen gel yüzüme söyle" şeklindeki sözler hakaret değildir.
Yargıtay 18. Ceza Dairesi (2019/13374 K.): Sanığın görevlilere hitaben "siz eşkiyasınız" şeklindeki nezaket dışı kaba hitap tarzı ifadeler, katılanların onur, şeref ve saygınlığını rencide edici boyutta olmadığından hakaret suçu oluşturmaz.
Eleştiri veya Ağır Eleştiri Mahiyetindeki Sözler
Yargıtay 4. Ceza Dairesi (E. 2019/4334, K. 2021/26460, T. 8.11.2021): Kişilere yönelik her türlü ağır eleştiri veya rahatsız edici sözler, hakaret suçu bağlamında değerlendirilmemelidir.
Yargıtay 18. Ceza Dairesi (E. 2017/3903, K. 2019/11183, T. 25.06.2019): Sanığın katılanın Facebook adresine gönderdiği mesaj içerikleri, muhatabın onur, şeref ve saygınlığını rencide edici boyutta olmayıp rahatsız edici, kaba ve nezaket dışı hitap tarzı niteliğinde olduğundan hakaret suçu oluşmaz.
Belirli veya Belirlenebilir Bir Kişiyi Hedef Almayan Sözler
Yargıtay 4. Ceza Dairesi (E. 2012/25400, K. 2014/1014, T. 16.1.2014): Sanığın, babasının ifadesi sırasında kendisini dışarıda beklemek isteyen polis memurlarına söylediği "sinkaf ederim, böyle düzeni de yeri de" şeklindeki sözler, mağdurları hedef almayıp onların onur, şeref ve saygınlıklarına yönelik bir saldırı niteliğinde olmadığından hakaret suçu oluşmaz.
Yargıtay 4. Ceza Dairesi (E. 2012/31757, K. 2014/1432, T. 14.1.2014): Hakaret suçunun mağdurunun belirli veya belirlenebilir kişi olması zorunludur. Belirli ve sınırlandırılmamış kişi topluluğuna karşı söylenen sözler bu suç kapsamında değerlendirilemez. Sanığın emniyet müdürlüğünün internet adresine yazdığı "ya sizin bu polis memurlarınız ne kadar şerefsiz rüşvet yiyorlar yazık ya, sonrada tertemizsiniz, devlet vatandaşın hakkını yemezse terör falan olmaz size hayırlı mesailer" biçimindeki sözler, belirli bir kişiyi hedef almadığından hakaret suçu oluşturmaz.
Hakaret Suçunda Öne Çıkan İlkeler
- Hakaret suçunun oluşabilmesi için davranışın kişiyi küçük düşürmeye yönelik olması gerekir.
- Bir hareketin tahkir edici olup olmadığı zamana, yere ve duruma göre değişebilir; bu nedenle her somut olay kendi koşullarında değerlendirilir.
- Kaba, nezaket dışı, rahatsız edici sözler ile beddua niteliğindeki ifadeler kural olarak hakaret suçu oluşturmaz.
- Sözlerin belirli veya belirlenebilir bir kişiyi hedef alması gerekir; sınırlandırılmamış kişi topluluğuna söylenen sözler suç oluşturmaz.
- Dijital mecralarda işlenen hakaretlerde teknik inceleme delil olarak kullanılabilir.
Hakaret suçuna ilişkin her somut olay, kendine özgü koşulları içinde değerlendirilmeli; suçun unsurlarının oluşup oluşmadığı Yargıtay içtihatları ışığında belirlenmelidir.