Geçici iş ilişkisi için ödünç iş ilişkisi ya da işçi kiralama da denir; ancak kanunun ifadesi geçici iş ilişkisidir. Bu ilişki, ödünç işveren (sürekli işveren), ödünç alan işveren (geçici işveren) ve işçiden oluşan üçlü bir ilişkidir. Sürekli işveren ile işçi arasında iş sözleşmesi vardır. İşçi ile geçici işveren arasında bir iş sözleşmesi bulunmamaktadır.
Geçici işveren, sürekli işverene gerekecek belirli niteliklerde belirli süre geçici işçiye ihtiyacı olduğunu ifade eder; bu ilişkide sürekli işveren özel istihdam bürosudur. Özel istihdam büroları geçici iş ilişkisi kurma izni alabilirler. Yani geçici iş ilişkisini bu konuda özel olarak yetkilendirilmiş bulunan özel istihdam büroları kurar. Bu bahsedilen, meslek edinilmiş geçici iş ilişkisidir.
Meslek Edinilmiş Geçici İş İlişkisi Koşulları
- Geçici iş ilişkisi kurma izni
- Kanunda sayılan haller ve süreler
- Askerlik, doğum, ebeveyn izni gibi iş sözleşmesinin askıda olduğu haller
- Mevsimlik tarım işleri
Yukarıda sayılan iki hal için kanun niteliği gereği bir süre sınırı getirmemiştir. Zira askerliğin, doğum izninin, mevsimlik işin süresi bellidir ve işçiler özel istihdam bürosu aracılığıyla çalıştıkları için kayıt ve sigortaları bulunmaktadır.
- Ev hizmetleri
- İşletmenin günlük işlerinden sayılmayan işler: Sayım yaptırmak, anket yaptırmak buna örnek olarak verilebilir.
- İş sağlığı ve güvenliği için acil olan işler ve zorlayıcı sebeple üretimin aksaması halinde: Çatı çökmesi, doğal afet, yangın gibi durumlar bu kapsamda yer alır.
- İşletmenin ortalama mal ve hizmet üretim kapasitesinin öngörülmeyen şekilde artması: Her yaz başı klima satışlarında artış olması öngörülebilir bir artışken pandemi döneminde aniden ortaya çıkan maske, pijama, dezenfektan ihtiyacı gibi unsurlar öngörülebilir değildi. Kanun bu durumlarda talep artışını karşılamak için geçici işçi çalıştırılmasına izin vermektedir; ancak burada süre sınırı dışında işçi sayısı oranı şartı da konulmuştur. Buna göre geçici işçi sayısı sürekli işçilerin sayısının 1/4’ünden fazla olamayacaktır.
- Mevsimlik işler hariç dönemsellik arz eden işler: Öngörülebilen üretim artışlarında kanun yenileme imkânı olmaksızın en fazla 4 ay boyunca geçici işçi çalıştırılmasına imkân tanımıştır.
Geçici İş İlişkisinde Süre
Geçici iş ilişkisi 4 ay olarak kurulabilir ve 4 ay uzatılarak en fazla iki kez yenilenip toplamda 8 ayı geçmemek üzere kurulabilir. Bunun dışında aynı iş için yeniden geçici iş ilişkisi kurulabilmesi için aradan en az 6 ay sürenin geçmiş olması gerekir.
Geçici İş İlişkisi Kurma Yasakları
- Geçici iş ilişkisi kurulduktan sonra 6 ay geçmedikçe yeniden başka bir geçici iş ilişkisi kurulamaz.
- Kamu kurum ve kuruluşlarında geçici işçi çalıştırılamaz. Çünkü asıl olan kamu kurum ve kuruluşunun devamlılığıdır.
- Yer altı maden işlerinde geçici işçi çalıştırılamaz.
- İş sözleşmesi feshedilen işçilerle 6 ay geçmedikçe geçici iş ilişkisi kurulamaz.
- Grev ve lokavt süresince greve katılan işçiler yerine geçici işçi çalıştırılamaz.
Geçici İş Sözleşmesinin Şekli
Söz konusu üçlü bir ilişki ve iki farklı sözleşme vardır. Birincisi işçinin özel istihdam bürosuyla yaptığı sözleşmedir.
İkincisi iki işveren (geçici, sürekli) arasında yapılan sözleşmedir. Bu sözleşmelerin ikisi de yazılı şekil şartına tabidir.
Geçici İş İlişkisinin Sonuçları
Özel İstihdam Bürosu ile İşçi Arasındaki İlişki Açısından
İşçi iş sözleşmesiyle büroya bağlıdır. Dolayısıyla büro ile işçi arasındaki iş sözleşmesi tam süreli, kısmi süreli, belirli süreli vb. olabilir.
İşçinin ücretini sigorta primlerini büro öder. İşçi büroya kaydolduktan sonra –aksine anlaşma yapılmadıkça– 3 ay boyunca iş verilmezse işçi sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir. Büro işçiden herhangi bir menfaat elde edemez, sadece diğer işverenden bir menfaat sağlayabilir. Bunun istisnası ise yönetmeliğe göre büro antrenör, foto model, manken, oyuncu gibi işçilerden menfaat talep edebilir.
Kanunen işçi çalışmadığı dönemlerde bir ücrete hak kazanmaz.
Geçici İşverenle Sürekli İşveren Arasındaki İlişki Bakımından
Sürekli işveren çalışmaları için işçilerini geçici işverene gönderir. İşçinin ücretini kural olarak sürekli işveren öder. Kanunun 7. maddesinin ikinci fıkranın (f) bendi kapsamında kurulan geçici iş ilişkisinde, geçici işçi çalıştıran işveren işyerinde bir ayın üzerinde çalışan geçici işçilerin ücretlerinin ödenip ödenmediğini çalıştığı süre boyunca her ay kontrol etmekle, özel istihdam bürosu ise ücretin ödendiğini gösteren belgeleri aylık olarak geçici işçi çalıştıran işverene ibraz etmekle yükümlüdür.
Geçici işçi çalıştıran işveren, ödenmeyen ücretler mevcut ise bunlar ödenene kadar özel istihdam bürosunun alacağını ödemeyerek, özel istihdam bürosunun alacağından mahsup etmek kaydıyla geçici işçilerin en çok üç aya kadar olan ücretlerini doğrudan işçilerin banka hesabına yatırır. Ücreti ödenmeyen işçiler ve ödenmeyen ücret tutarları geçici işçi çalıştıran işveren tarafından çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne bildirilir.
Geçici İş İlişkisinin Hukuka Aykırılığı
- Kanunda belirtilen haller dışında kurulursa,
- Yetkisiz büro ile sürekli iş ilişkisi kurulursa
Ruhsatsız bir büro söz konusuysa işçi, ödünç alan geçici işverenin işçisi haline gelir. Büro başta yetkiliyken sonradan yetkisiz hale gelirse yetkiliyken yaptığı sözleşmelerden sorumlu olacak, yetkisizken yaptığı sözleşmeler geçersiz olacaktır.
- Süre sınırına uymamak
Kanundaki süre sınırına uyulmadığında hukuka aykırılık olur ve sözleşme geçersizleşir. Örneğin kanunda süre 4 ay olduğu halde 6 aylık yapılan sözleşmede son iki ay geçersiz olduğu için işçi, son iki ayda geçici işverenin işçisi haline gelecektir.
- Sayı sınırına uymamak
Geçici işverenin işçilerinin sayısının 1/4’ünden fazla geçici işçi alındıysa bu durumda sayı konusunda sınır aşılmış olur ve sayı sınırını aşan kısım geçersizdir. Burada bir tartışma konusu vardır şöyle ki: işçiler peyderpey alındıysa sonraki işçilerin geçersiz olacağı tartışmaya kapalıdır ancak toplu bir işçi alımı yapılmışsa tüm işçilerin sözleşmelerinin geçersiz olduğu görüşü kabul edilir.
- Geçici iş ilişkisinin yasak olduğu haller
Geçici İş İlişkisinin Sona Erdiği Haller
- Sözleşme süresinin bitmesi: Sürenin bitmesine rağmen işçi çalışmaya devam ediyorsa geçici işverenin işçisi olur.
- Ödünç alan işverenin işçisi olunması: Bu sıfırdan bir iş sözleşmesi olur. Ödünç alan işverenin işçisi olunur ve süre aşıldığı tarihten itibaren kıdem birleşmeksizin sıfır kıdemli olarak yeni bir iş sözleşmesi ile işçi olunur. Yani büroda çalışılan zaman kıdeme eklenmez, tekrardan başlar.