İşçinin Fazla Mesai Ücretlerinin Ödenmemesi Ekibi11 Kasım 2023İş Hukuku

Fazla mesai ücreti ödenmemesi,İş Kanunu m.24/II-eKapsamındaHaklı nedenle fesihSebebidir. İşçi, ücret veFazla çalışma ücreti alacağıÖdenmiyorsa iş sözleşmesini feshedipKıdem tazminatıTalep edebilir; ayrıca geriye dönükFazla mesai alacaklarınıYasal faiziyle isteyebilir. Bu durumdaIş sözleşmesinin feshiIşçininÖdenek hakkıNı ortadan kaldırmaz.

1. Fazla Mesai Nedir?
2. Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?
3. Fazla Mesai Ücreti Ödenmezse İşçinin Hakları
4. Sıkça Sorulan Sorular
   1. İşçi, fazla mesai ücreti ödenmezse hemen işten ayrılabilir mi?
   2. Fazla mesai ücreti alamayan işçi ihbar tazminatı alabilir mi?
   3. Fazla mesai yaptığımı mahkemede nasıl ispatlayabilirim?
   4. Fazla mesai ücretinin zamanaşımı süresi ne kadardır?
   5. Fazla mesai ücreti için arabulucuya gitmek zorunlu mu?

BirçokÖzel sektörÇalışanı, fazla mesai yapmasına rağmen ücretini alamamaktan şikayetçidir. İşçinin hak ettiğiFazla mesai ücretiNin ödenmemesi, iş kanununa göre ciddi bir ihlal olup işçiye önemli haklar tanımaktadır. 4857 sayılıİş KanunuKapsamındaki işçiler (özel sektör çalışanları) içinFazla mesaiAlacaklarının ödenmemesi hâlinde neler yapılabileceğini ve işçilerin yasal haklarını bu yazımızda ele alacağız.

Bu konu, Türkiye genelindeki vatandaşların bilmesi gereken temelIşçi haklarıArasındadır.

Fazla Mesai Nedir?

Türk İş Hukuku’ndaFazla mesai, haftalık 45 saati aşan çalışmalar olarak tanımlanmıştır. Kanunî çalışma süresi haftada 45 saattir ve bu süre, tarafların anlaşmasıyla haftanın günlerine dağıtılabilir. İşçi, bir haftada45 saatin üzerinde çalışmışsaFazla mesai yapmış sayılır ve 45 saati aşan her saat için zamlı ücret talep hakkı doğar. Örneğin, bir işçi haftada 50 saat çalışıyorsa, 5 saatFazla çalışmaYapmıştır.

Bunun yanı sıra bazı özel durumlarda haftalık 45 saat aşılmasa bile fazla mesai oluşabilir.Gece çalışmasıSöz konusuysa, gece 7,5 saati aşan kısmı fazla mesai sayılır.

Örneğin, gece vardiyasında bir işçi günde 9 saat çalışırsa, haftalık toplam 45 saati aşmasa bile günlük 1,5 saatlik kısmı fazla mesai olarak değerlendirilir. Benzer şekilde, yer altı maden işlerinde yasal çalışma süresi günde 7,5 saat ve haftada 37,5 saattir; bu sınırları aşan çalışmalar da kanunen fazla mesai kabul edilir.

İş Kanunu’nun 41. Maddesiuyarınca,Fazla mesai yaptırmak için işçinin onayı gereklidir. Hiç kimse, onayı olmadan ve kanunda belirtilen sınırların üstünde çalışmaya zorlanamaz (angarya yasağı).

Yıllık toplam fazla çalışma süresi de en fazla 270 saatle sınırlandırılmıştır. Dolayısıyla, fazla mesai yapmak kural olarak bir zorunluluk değildir ve işçi onayı olmadan yaptırılamaz. Fazla mesai yapan işçiye de bu çalışmalarının karşılığı olan zamlı ücret mutlaka ödenmelidir.

Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Fazla mesai ücreti, normal çalışma ücretinin saatlik tutarının %50 artırılması ile hesaplanır. Başka bir deyişle, işçi her bir saat fazla çalışması için normal saatlik ücretinin bir buçuk katını almaya hak kazanır.

Örneğin saatlik ücreti 40 TL olan bir işçi, her 1 saatlik fazla mesai için 60 TL (40 TL + %50 zam) ücret almalıdır. Bu kural, yasanın öngördüğü asgari zam oranıdır; iş sözleşmesinde daha yüksek bir fazla mesai ücreti oranı belirlenmişse, sözleşmedeki oran uygulanır.

Haftalık çalışma süresi sözleşme ile 45 saatin altında belirlenmişse, bu durumdaFazla sürelerle çalışmaSöz konusu olabilir. Örneğin sözleşmede haftalık 40 saat olarak belirlenen bir işte, 40 saati aşan ve 45 saate kadar olan çalışmalarFazla sürelerle çalışmaSayılır. Fazla sürelerle çalışma ücreti, saatlik normal ücretin %25 artırılmasıyla ödenir.

Yani, sözleşmeye göre düşük çalışma saatlerinde bile 45 saate kadar yapılan ek çalışmalar için %25 zamlı ücret ödenmelidir.

Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde Çalışma yapılması halinde ise her bir tatil günü için ayrı bir ücret ödenir. Kanuna göre işçi, resmi tatil gününde çalışırsa bir günlük ekstra ücrete hak kazanır (toplamda o gün için iki yevmiye). Bu da fazla mesai benzeri bir vaziyet olup, bu günlerde yapılan çalışmaların ücreti ayrıca ödenmelidir. Aynı şekilde,Hafta tatili(pazar) gününde çalışıldığında da işçi o gün için normal ücretine ek olarak bir günlük ücret daha hak eder.

Özetle, işçininTüm çalışma saatleriKarşılığında alacağı ücret kanunla güvence altındadır; fazla mesai veya tatil günleri ücreti ödenmediğinde işçi hak kaybına uğramış olur.

Fazla Mesai Ücreti Ödenmezse İşçinin Hakları

İşverenin, işçinin yaptığı fazla mesai karşılığındaki ücreti ödememesi hukuka aykırıdır ve böyle bir durumda işçiye çeşitli haklar doğar. İş Kanunu ve Yargıtay kararlarına göre,Fazla mesai ücretinin ödenmemesiDurumu, işçiyeHaklı nedenle fesih hakkı, çalışma borcundan kaçınma hakkı ve alacaklarını talep etme imkânı verir. Aşağıda, işçinin fazla mesai ücreti ödenmediğinde kullanabileceği haklar başlıklar halinde sıralanmıştır:

• 20 Gün Çalışmama Hakkı (İş Görme Borcundan Kaçınma):İş Kanunu’nun 34. Maddesine göre, ücretleri ödeme gününden itibaren20 gün içinde ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.

  Yani işçi, maaşı veya fazla mesai ücreti geciktiğinde, 20 günlük gecikme süresinin sonundaIş bırakma hakkınıKullanabilir. Bu 20 günlük süre boyunca işçi çalışmaya devam etmeli; süre dolup ücret hâlâ ödenmezse, herhangi birIstifaBeyanı olmaksızın işe gelmeme hakkı doğar. İşçinin bu şekilde çalışmama hakkını kullanması, kanunenGrev sayılmazVe işveren bu nedenle işçiyi çıkaramaz. Ayrıca bu aşama, iş sözleşmesinin askıda kaldığı bir dönemdir; işçi çalışmadığı halde sözleşme devam eder ve bu süre kıdemine etki etmez.Önemli:20 gün kuralı, sadece ücretin ödenmemesi durumlarında geçerlidir.

  Ücret ödeme günü üzerinden henüz 20 gün geçmeden işi bırakan işçi haksız duruma düşebilir; örneğin ödeme 5 gün gecikti diye işi bırakan işçiyi işveren haklı nedenle feshedebilir. Bu nedenle 20 günlük süre dolmadan iş bırakılmamalıdır.

• Haklı Nedenle Fesih (İstifa) ve Kıdem Tazminatı:İş Kanunu madde 24/2-e uyarınca,Ücretinin ödenmemesiIşçiye derhal ve haklı nedenle fesih hakkı verir. Yani işçi, ücretleri ödenmediğindeIhbar süresini beklemedenVe 20 günü dahi beklemeksizin doğrudan iş akdini feshedebilir. Ücretin ödenmemesi, kanunda işçi açısındanHaklı fesih sebebiOlarak sayıldığından, işçi ayrılırkenIstifa etmişGörünse bile yasal olarak haklı nedenle fesih yaptığı içinKıdem tazminatına hak kazanır.

  Burada dikkat edilmesi gereken husus, kıdem tazminatı alabilmek için işçinin en az 1 yıllık kıdeminin olması gerektiğidir. Eğer işçi aynı işyerinde bir yılını doldurmuşsa ve fazla mesai ücreti ödenmediği için haklı nedenle istifa ediyorsa, işverenden kıdem tazminatını talep edebilir.İhbar tazminatıKonusunda ise, işçi kendi haklı feshi ile ayrıldığı için ihbar tazminatı talep edemez; ancak işveren de işçiden ihbar süresi çalışmasını isteyemez. Yani işçi, ücret alamama gerekçesiyle hemen işi bırakabilir ve bu durumda ne işçi ihbar tazminatı alır, ne de işveren ihbar süresine uyulmadı diye ödenek isteyebilir.

• Ücret Alacağı için Yasal Aşama Açma (Yasal Yollara Başvurma):İşçi, fazla mesai ücretini alamıyorsa yasal yollara başvurarakÜcret alacağı davasıAçabilir. Günümüzde işe iade ve işçi alacağı gibi konulardaMecburi arabuluculukŞartı bulunmaktadır.

  Bu nedenle yasal aşama açmadan önce işçi, arabuluculuk başvurusunda bulunmalıdır. Arabuluculuk görüşmesinde anlaşma sağlanamazsa, işçi İş Mahkemesi’nde yasal aşama açabilir.Yasal Aşama sürecindeIşçi, fazla mesai yaptığını ve karşılığında ücretini alamadığını ispat etmek durumundadır. Fazla mesai yaptığını ispat etmek içinÜcret bordroları, işyerindekiGiriş-çıkış kayıtları,Fazla mesai onay formlarıVeyaIşyeri kamera kayıtlarıGibi belgeler kullanılabilir. AyrıcaTanık beyanlarıDa önemli deliller arasındadır; özellikle aynı işyerinde çalışmış olan çalışma arkadaşlarının tanıklığı, fazla mesai iddiasını destekleyebilir.

  İşveren ise bordrolarla ödeme yaptığını veya işçinin iddiasının doğru olmadığını savunabilir. AncakIspat yüküBüyük ölçüde işçidedir; işçi fazla çalıştığını kanıtlayabilirse, ücretini alabilir. Yasal Aşama sonucunda yargı mercii, ödenmeyen fazla mesai ücretininFaiziyle birlikteIşçiye ödenmesine hükmeder. Burada uygulanacak faiz, mevduata uygulanan en yüksek faiz oranıdır ve ücretin ödenmesi gereken günden itibaren işletilir.İç Borçlar KanunuGereği işveren, geciken her ücret kalemi için bu yüksek faiz oranını ödemek zorunda kalır.

• Zamanaşımı Süresi:İşçinin fazla mesai ücreti alacağı, belirli bir süre içinde talep edilmezseZamanaşımınaUğrar. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve 4857 sayılı İş Kanunu’na göreÜcret alacaklarının zamanaşımı süresi 5 yıldır.

  Bu süre, alacağın muaccel (ödenebilir) olduğu günden itibaren başlar. Dolayısıyla, işverenin ödemediği her fazla mesai ücreti için işçinin5 yıl içindeYasal yollara başvurması gerekir. Beş yılın sonunda talep edilmemiş alacaklar zamanaşımı nedeniyle mahkemede kazanılamaz hale gelir. Örneğin 2020 yılına ait ödenmemiş fazla mesai ücreti için en geç 2025 yılı içinde yasal aşama açılmalıdır. 5 yıllık zamanaşımı kuralı, fazla mesai ücretinin yanı sıraGenel tatil ücreti, hafta tatili ücreti, yıllık izin ücreti, ikramiyeGibi tüm işçilik alacakları ve hattaKıdem tazminatı ile ihbar tazminatıIçin de geçerlidir.

  Bu nedenle, hak kaybı yaşamamak için işçiler alacaklarını zamanında talep etmelidir.

• Diğer Yasal Haklar ve İhbarnameler:Ücreti ödenmeyen işçi, işe devam etse dahi haklarını güvenceye almak için bazı adımlar atabilir. Örneğin, işvereninenoterden IhtarnameGöndererek ödenmeyen fazla mesai ücretini talep edebilir ve belirli bir süre içinde ödeme yapılmazsa sözleşmeyi feshedeceğini bildirebilir. Bu ihtarname, ileride oluşabilecek yasal süreçte işçinin iyi niyetini ve talebini belgelemek açısından önemlidir. Ayrıca, toplu iş sözleşmesinin veya bireysel iş sözleşmesinin hükümleri de gözden geçirilmelidir; bazı sözleşmelerde fazla mesai ücreti ve ödenmemesi hâlinde izlenecek prosedürler detaylı düzenlenmiş olabilir.

  İşçi,Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın bölge müdürlüklerine veyaALO 170Hattına da şikayette bulunabilir; bu yollar idari olup, genellikle İş Müfettişlerinin işyerini denetlemesi şeklinde sonuçlanır. Ancak, doğrudan ücreti tahsil etmek için nihai çözüm yargı yoludur.

Yukarıda sayılan haklar, yasanın işçiye tanıdığı imkânlardır. Özellikle ücretin ödenmemesi hâlinde, işçiHaklı fesihYaparak kıdem tazminatını alabilmekte ve aynı zamanda yasal aşama yoluyla ödenmeyenFazla mesai alacağıNı talep edebilmektedir. Bu süreçte usul kurallarına dikkat etmek gerekir.

Örneğin, arabuluculuk başvurusunu yapmadan direkt yasal aşama açmak, davanın usulden reddine yol açabilir. Benzer şekilde, fazla mesai talebiyle ilgili tüm delillerin düzgün sunulması da davanın seyrini etkiler.

Son olarak,YargıtayIçtihatları da işçinin fazla mesai ücretinin ödenmemesi konusuna net bir bakış açısı sunmaktadır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir hükmünde,Ikramiye, prim, yakacak yardımı, giyecek yardımı, fazla mesai, hafta tatili, genel tatil gibi alacakların ödenmemesinin işçiye haklı fesih imkânı verdiğiniAçıkça vurgulamıştır.

Bu da yüksek mahkemenin, ücretini alamayan işçiyi koruyan yaklaşımını göstermektedir.

Not:Fazla mesai ücreti alacakları konusunda yasal haklarınızı kullanırken, şekil şartlarına ve sürelerine dikkat etmeniz çok önemlidir. Arabuluculuk Sürecinden, yasal aşama dilekçesinin hazırlanmasına kadar her aşamada özen göstermeniz gerekir. Bu noktada, hak kaybına uğramamak ve süreci doğru yönetmek için birIş hukuku avukatıNdanprofesyonel destek almanız faydalı olacaktır. Bürosu olarak iş hukuku alanındaki uzman ekibimizle işçilere danışmanlık ve yasal aşama hizmetleri sunmaktayız.

Sıkça Sorulan Sorular

İşçi, fazla mesai ücreti ödenmezse hemen işten ayrılabilir mi?

Evet. İş Kanunu 24/2-e maddesi gereğince işveren, işçinin ücretini (fazla mesai ücreti dahil) ödemezse işçiHaklı nedenle derhal fesihHakkını kullanabilir.

Yani ihbar süresini beklemeden işi bırakabilir. Bu şekilde ayrılan işçi, en az 1 yıl çalışması varsaKıdem tazminatıNı alma hakkına da sahiptir. İşçi ayrılırken bir dilekçe ile “ücretlerim ödenmediği için iş akdimi haklı nedenle feshediyorum” şeklinde beyan sunması yararlı olacaktır. Haklı fesih olduğu için işçi “istifa etti” diye hak kaybetmez; kanunen ödenek hakkı korunur.

Fazla mesai ücreti alamayan işçi ihbar tazminatı alabilir mi?

Haklı nedenle fesih yapan işçi, kıdem tazminatı alırkenIhbar tazminatıAlamaz.

İhbar tazminatı, iş sözleşmesini fesheden tarafın karşı tarafa ödemesi gereken bir tazminattır (ihbar süresine uymamanın yaptırımı). İşçi kendi ayrıldığı (istifa ettiği) için, haklı bile olsa, ihbar tazminatı talep edemez. Ancak işçinin haklı fesihle ayrıldığı durumda işveren de ihbar süresi talep edemez; yani işçi ihbar sürelerine uymadan işi bırakabilir ve bunun için işverene bir ceza ödemez.

Fazla mesai yaptığımı mahkemede nasıl ispatlayabilirim?

Fazla mesai yaptığınızı ispatlamak içinYazılı belgeler ve tanık beyanlarıKullanılabilir. Öncelikle, işyerinde tutuluyorsaPuantaj kayıtları,Giriş-çıkış saatlerini gösteren dijital kayıtlarVeyaParmak okutma kayıtlarıEn önemli delillerdendir.

MaaşBordrolarıDa incelenir; eğer bordroda fazla mesai ücreti ödenmediği halde işçi imzası yoksa bu, işçinin itirazı olmadığı anlamına gelmez ve hak talebine engel olmaz. Ayrıca işyerinden ayrılmış veya halen çalışanTanıklarMahkemede dinlenebilir.

Özellikle aynı dönem birlikte çalıştığınız arkadaşlarınızın, fazla mesai yapıldığı halde ücret ödenmediğine dair tanıklığı davanızda yardımcı olacaktır. İşveren, fazla mesai yapılmadığını veya ödendiğini iddia ederse bunu ispat yükü de ona ait olacaktır. Tüm deliller değerlendirilerek yargı mercii bir hüküm verecektir.

Fazla mesai ücretinin zamanaşımı süresi ne kadardır?

Fazla mesai ücreti alacaklarındaZamanaşımı süresi 5 yıldır.

Bu süre, her bir fazla mesai ücreti alacağı için, alacağın doğduğu (ücretin ödenmesi gereken) tarihten itibaren hesaplanır. Örneğin 2023 yılı Mart ayına ait ödenmeyen fazla mesai ücretiniz için 5 yıllık süre, Nisan 2023’ten itibaren başlar ve Nisan 2028’de sona erer. 5 yıl içinde yasal yollara başvurmazsanız bu alacağınız zamanaşımına uğrar ve sonrasında talep edemezsiniz. Bu nedenle, fazla mesai alacaklarınızı zamanaşımı süresi dolmadan talep etmeyi unutmayın.

Fazla mesai ücreti için arabulucuya gitmek mecburi mu?

Evet, 2018’den bu yana işçi alacaklarıyla ilgili davalar içinArabuluculuk başvurusu mecburiHale getirilmiştir. Fazla mesai ücreti alamayan işçi, doğrudan mahkemeye yasal aşama açmadan önce, görevli arabuluculuk bürosuna başvurarak arabulucu sürecini başlatmalıdır.

Arabulucu, işçi ve işvereni görüşmeye davet eder; anlaşma sağlanırsa bir tutanakla çözüm kayıt altına alınır ve mahkemeye gitmeye gerek kalmaz. Eğer arabuluculuk görüşmesinde anlaşma sağlanamazsa, arabulucu son tutanağı düzenler ve işçi bu tutanakla birlikte İş Mahkemesi’nde davasını açabilir.

Arabuluculuk birYasal aşama şartıOlduğundan, bu aşamayı atlayanların davaları usulden reddedilebilir. Bu yüzden, fazla mesai ücreti veya diğer işçilik alacakları için önce arabulucuya gitmek gerekmektedir.