Kolluk kuvvetlerinin vatandaşlar üzerinde arama yapma yetkisi, ceza muhakemesi sürecinde sıkça karşılaşılan ve bireysel özgürlükleri doğrudan etkileyen bir konudur. Genelde emniyet güçlerinin sınırsız bir arama yetkisine sahip olduğu düşünülse de, bu yetki anayasal haklar çerçevesinde kanunlarla sınırlandırılmıştır. Kolluğun keyfi şekilde hareket etmesini engelleyen bu kuralları bilmek, hak kayıplarının önüne geçilmesi açısından büyük önem taşır. Hukuka aykırı şekilde gerçekleştirilen bir arama işlemi, ceza yargılamasındaki delillerin geçerliliğini doğrudan etkiler.
Bu yazımızda, durdurma yetkisi, kimlik sorma ve kaba üst araması gibi kritik kavramları ele alacağız.
Adli Arama ve Önleme Araması Arasındaki Farklar
Arama faaliyeti, ceza yargılamasında bir koruma tedbiri olarak kabul edilir. Bu konudaki temel düzenlemeler Ceza Muhakemesi Kanunu, Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu (PVSK) ve ilgili yönetmeliklerde yer almaktadır.
Söz konusu tedbir temel olarak iki gruba ayrılır:
- Adli Arama: Bir suç şüphesi altında bulunan kişinin yakalanması veya suça dair delillerin elde edilmesi amacıyla yapılan aramadır.
- Önleme Araması: Genel güvenliğin sağlanması, suç işlenmesinin önlenmesi veya doğabilecek tehlikelerin engellenmesi amacıyla gerçekleştirilen aramadır.
Kolluğun durdurma sınırlarını aşarak detaylı bir arama yapabilmesi için mutlaka usulüne uygun bir arama kararı veya yazılı emir bulunmalıdır. Karar olmaksızın yapılan aramalar hukuka aykırılık teşkil eder.
Durdurma Yetkisi ve Kaba Üst Yoklaması
Polisin kişileri durdurma yetkisi kanunla belirli şartlara bağlanmıştır. Kolluk, ancak aşağıdaki amaçlar doğrultusunda durdurma işlemi yapabilir:
- Bir suçun ya da kabahatin işlenmesini engellemek,
- Suç işlendikten sonra kaçan kişileri yakalamak ve kimliklerini tespit etmek,
- Hakkında yakalama kararı bulunan şahısları belirlemek,
- Kişilerin can ve mal güvenliğine yönelik tehlikeleri önlemek.
Durdurma işleminin yapılabilmesi için somut ve makul bir şüphenin bulunması şarttır.
Kolluk görevlisi, durdurduğu kişiye bu işlemin gerekçesini açıklamak zorundadır. Durdurulan kişi, kendisine yöneltilen soruları yanıtlamak durumunda kalabilir ancak bu süreç keyfi bir hal alamaz.
Durdurma işlemi sonrasında kolluk, kişinin üzerinde veya aracında dışarıdan el ile kontrol (kaba üst araması) yapabilir. Bunun için kişinin üzerinde tehlikeli veya suça konu bir eşya bulunduğuna dair makul bir şüphe olmalıdır. Bu işlem sırasında kişinin elbiselerinin çıkarılması istenemez; aracın ise yalnızca dışarıdan görünen kısımları kontrol edilebilir.
Detaylı aramalar için mülki amirin ya da yetkili merciin yazılı emri gerekmektedir.
Kimlik Sorma Yetkisi
Kolluk görevlileri, görevlerini ifa ederken önce kendi görev kimliklerini ibraz etmek ve ardından kişilerden kimliklerini göstermelerini istemek yetkisine sahiptir. Kişinin kimliğini ispat edememesi, beyanda bulunmaktan kaçınması veya yalan beyanda bulunması halinde durum derhal Cumhuriyet savcısına bildirilir. Kimliği netleşene kadar ilgili kişi muhafaza altına alınabilir. Kimlik tespit edildiği an bu kısıtlamaya son verilir.
Yargıtay Kararları Işığında Üst Araması
Yargıtay kararları, kolluğun arama yetkisinin sınırlarını çizmekte yol göstericidir.
Aşağıda bu konudaki bazı emsal kararların özetleri sunulmuştur:
Karakola Götürülerek Yapılan Detaylı Arama
Kolluk tarafından yakalanan şüphelinin, karakola götürülerek iç çamaşırında yapılan aramanın kaba üst araması kapsamında değerlendirilemeyeceği belirtilmiştir. Suçüstü halinin bulunmadığı durumlarda, usulüne uygun adli arama kararı olmaksızın karakolda yapılan bu tür detaylı aramalar hukuka aykırıdır. Elde edilen bulgular, yargılamada delil olarak kabul edilemez.
İç Çamaşırında Yapılan Arama ve Sınırlar
Kolluğun güvenlik gerekçesiyle yapacağı yoklama sınırını aşan, şüphelinin iç çamaşırlarının aranması işlemi, usulüne uygun bir arama kararı olmaksızın gerçekleştirildiğinde hukuka aykırılık teşkil eder. Bu şekilde elde edilen maddeler ceza yargılamasında hükme esas alınamaz.
Çanta ve Valizlerde Karar Olmaksızın Yapılan Aramalar
Kişilerin yanında bulundurdukları çanta, valiz veya paket gibi eşyaların aranması, basit bir dış kontrolü aşan niteliktedir.
Hakim kararı veya Cumhuriyet savcısının yazılı emri olmadan çanta içerisinde yapılan aramalar hukuka aykırı delil üretilmesi sonucunu doğurur.
Cüzdan İçinin Aranması
Kişinin pantolon cebinde bulunan cüzdanın açılarak içerisindeki belgelerin veya bölmelerin aranması, kaba üst araması olarak değerlendirilemez. Bu işlem için de mutlaka adli veya önleme araması kararının bulunması şarttır. Karar olmaksızın cüzdan içinde yapılan aramalar hukuka aykırıdır.