Soylu Ocak 12, 2025 Usul Hukuku

Yetkili Yargı Mercii Nedir, Nasıl Belirlenir? –

Son Güncellenme Tarihi: Ocak 12, 2025

Her yasal uyuşmazlığın çözümü için öncelikle doğru yargı merciine başvurulması gerekir.Mahkemelerin yetkisi, bir davanınHangi coğrafi bölgedeki yargı merciindeGörüleceğini belirleyen temel usul hukuku kurallarından biridir. Bazen genel yetkili yargı merciine, bazen özel yetkili yargı merciine, bazense kesin yetkili yargı merciine başvurmak gerekir.Bu yazımızda, yetkili yargı mercii kavramını, türlerini, yetkili mahkemenin nasıl belirlendiğini ve farklı yasal aşama türlerinde hangi mahkemelerin yetkili olduğunu ele alacağız.

Yetkili yargı mercii, bir davanın coğrafi olarak hangi yerdeki yargı merciinde görüleceğini belirleyen yasal kavramdır. Her yasal aşama her yerde açılamaz; davanın niteliğine göre belirli yerlerdeki mahkemelerde açılması gerekir. Yetki kuralları, bir davaya hangi yerdeki mahkemenin bakacağını gösteren kurallardır.

Yetkili Yargı Mercii Belirlemenin Amacı

Yetki yargı mercii belirlemenin temel amacı, davaların en uygun veAdil yargılamayıSağlayacak yerde görülmesini temin etmektir.

Bu kurallar sayesinde hem taraflarınYargı merciine erişimiKolaylaşır hem deDelillerin toplanması ve değerlendirilmesiDaha etkin şekilde gerçekleştirilir. Ayrıca yetki kuralları, mahkemelerin iş yükünün dengeli dağılımına da faaliyet eder.

Görevli ve Yetkili Yargı Mercii Ayrımı

GörevVeYetkiKavramları birbirinden farklıdır. Görev, bir davanın konusuna ve değerine göre hangi yargı kolunda ve hangi yargı merciinde görüleceğini belirlerken, yetki ise görevli mahkemenin Türkiye’nin hangi yerinde bulunduğunu gösterir. Örneğin, bir boşanma davasında aile yargı makamı görevli mahkemedir, ancak hangi yerdeki aile mahkemesinin yetkili olduğu yetki kurallarına göre belirlenir.

Yetkili Yargı Mercii Türleri

Genel Yetkili Yargı Mercii

A.

Davalının Yerleşim Yeri Yargı Makamı

Hukuk sistemimizde temel kural, davanınDavalının yerleşim yerindeAçılmasıdır. Bu kural “actor sequitur forum rei” (davacı, davalının mahkemesini izler) ilkesinin bir yansımasıdır. Yerleşim yeri, Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre belirlenir ve bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yeri ifade eder. Kişinin yerleşim yerinin değişmesi hâlinde, davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri esas alınır.

B.

Tüzel Kişilerde Yetkili Yargı Mercii

Tüzel kişilere karşı açılacak davalardaYetkili yargı mercii, tüzel kişinin adresinin bulunduğu yer mahkemesidir. Tüzel kişinin merkezi, kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça işlerinin yönetildiği yerdir. Şube işlemlerinden doğan davalarda ise, şubenin bulunduğu yer yargı makamı de yetkili olabilir.

C. Birden Fazla Davalı Durumu

Birden fazla davalının olduğu durumlarda davacı, davalılardanBirinin yerleşim yeriMahkemesinde yasal aşama açabilir.

Ancak bu kuralın iki önemli istisnası vardır: Davanın sırf davalılardan birini kendi mahkemesinden başka bir yargı merciine getirmek amacıyla açıldığının anlaşılması halinde veya kanunda davalıların tamamı hakkında ortak yetkiyi taşıyan bir yargı mercii belirtilmişse, bu genel kural uygulanmaz.

Özel Yetkili Mahkemeler

A. Kesin Yetki Kavramı

Kesin yetki, bazı yasal aşama türleri için yasa tarafından belirlenen ve değiştirilmesi mümkün olmayanYetki kurallarınıIfade eder. Örneğin, taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin yetkisi kesindir. Kesin yetkinin söz konusu olduğu durumlarda yasal aşama, kanunda belirtilen yer mahkemesinden başka bir yerde açılamaz ve yargı mercii yetkili olup olmadığını kendiliğinden dikkate alır.

B.

Kamu Düzenine İlişkin Yetki

Kamu düzenine ilişkin yetki kuralları, toplumun genel menfaati gözetilerek konulmuş ve tarafların üzerindeSerbestçe tasarrufEdemeyeceği kurallardır. Bu tür yetki kuralları söz konusu olduğunda, taraflar yetki sözleşmesi yapamaz ve yargı mercii yetkisiz olduğunu kendiliğinden gözetir. Örneğin, iflas davalarında borçlunun muamele merkezinin bulunduğu yer mahkemesinin yetkisi kamu düzenine ilişkindir.

C. Seçimlik Yetki

Seçimlik yetki, davacıya birden fazla yetkili yargı mercii arasındanTercih yapma imkanıTanıyan yetki kuralıdır.

Örneğin, haksız fiilden doğan davalarda davacı, haksız fiilin işlendiği yer yargı makamı ile zararın meydana geldiği yer mahkemesinden birini seçebilir. Seçimlik yetkinin amacı, bazı yasal aşama türlerinde davacıya kolaylık sağlamak ve adalete erişimi kolaylaştırmaktır.

Yasal Aşama Türlerine Göre Yetkili Mahkemeler

A. Sözleşmeden Doğan Davalarda Yetkili Yargı Mercii

1. İfa Yeri Yargı Makamı

Sözleşmeden kaynaklanan itilaflarda,Sözleşmenin ifa edileceğiYer yargı makamı yetkilidir.

İfa yeri, sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olabileceği gibi, sözleşmenin niteliğinden de anlaşılabilir. Örneğin, bir eşyanın teslimi söz konusu ise teslim edilecek yer, bir faaliyet ifası söz konusu ise hizmetin görüleceği yer, sözleşmenin ifa yeri olarak kabul edilir. Bu yetki kuralı, genel yetkiye ilişkin davalının yerleşim yeri yargı makamı kuralına bir alternatif oluşturur.

2. Sözleşmenin Yapıldığı Yer Yargı Makamı

Sözleşmenin yapıldığı yer mahkemesinin yetkisi, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile kaldırılmıştır.

Eski düzenlemede yer alan bu yetki kuralı, davalı veya vekilinin yasal aşama tarihinde orada bulunması şartıyla kabul edilmekteydi. Ancak uygulamada bu durumu tespit etmenin zorluğu ve sözleşmenin yapıldığı yer mahkemesinde yasal aşama açılması yönünde yerleşik bir uygulama bulunmaması nedeniyle, yeni kanunda buYetki kuralınaYer verilmemiştir. Artık sözleşmeden doğan davalarda ya genel yetkili yargı mercii olan davalının yerleşim yeri mahkemesinde ya da özel yetkili yargı mercii olan ifa yeri mahkemesinde yasal aşama açılabilir.

B. Miras Davalarında Yetkili Yargı Mercii

1.

Murisin Son Yerleşim Yeri Yargı Makamı

Miras davalarında temel yetki kuralı,Murisin son yerleşim yeriMahkemesinin yetkili olmasıdır. Bu yetkinin kapsamına terekenin paylaşılmasına ilişkin yasal süreçler, yapılan paylaşma sözleşmesinin geçersizliğine ilişkin yasal süreçler, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine ilişkin yasal süreçler ile mirasçılar arasında terekenin yönetiminden kaynaklanan yasal süreçler girmektedir. Bu mahkemenin yetkisi kesin olup, davanın başka bir yerde açılması mümkün değildir. Ayrıca terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara karşı açılacak tüm yasal süreçler da bu yargı merciinde görülür.

2.

Tereke Mallarının Bulunduğu Yer Yargı Makamı

Terekede bulunan bir mal hakkında açılacakIstihkak yasal süreci, terekenin yazımı ve tespiti zamanında malın bulunduğu yerde de açılabilir. Bu kural, özellikle ispat kolaylığı sağlamak ve mahkemenin delillere daha kolay ulaşabilmesi amacıyla getirilmiştir. Bu yetki kuralı seçimlik nitelikte olup, davacı dilerse murisin son yerleşim yeri mahkemesinde de yasal aşama açabilir.

C. Taşınmazlarla İlgili Davalarda Yetkili Yargı Mercii

1.

Taşınmazın Bulunduğu Yer Yargı Makamı

Taşınmazın aynına ilişkin davalardaKesin yetkili yargı mercii, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir. Bu yetki kuralı, taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek yasal süreçler ile taşınmazın zilyetliğine yahut alıkoyma hakkına ilişkin davalarda uygulanır. Yargı Mercii, yetkili olup olmadığını kendiliğinden inceler ve taraflar yetki sözleşmesi yaparak bu kuralı değiştiremezler.

2. Birden Fazla Taşınmaz Durumu

Yasal Aşama konusuBirden fazla taşınmazınFarklı yerlerde bulunması halinde, bunlardan birinin bulunduğu yerde diğerleri hakkında da yasal aşama açılabilir.

Bu kural, usul ekonomisi ilkesi gereğince, aynı davada çözümlenmesi gereken uyuşmazlıkların tek bir yargı merciinde görülmesini sağlamak amacıyla kabul edilmiştir. Ancak bu imkanın kullanılabilmesi için, taşınmazlar arasında yasal veya fiili bir bağlantının bulunması gerekir.

D. Haksız Fiilden Doğan Davalarda Yetkili Yargı Mercii

1. Fiilin İşlendiği Yer Yargı Makamı

Haksız fiilden kaynaklanan davalarda davacı,Haksız fiilin işlendiğiYer mahkemesinde yasal aşama açabilir.

Bu yetki kuralı, özellikle delillerin toplanması ve tanıkların dinlenmesi açısından kolaylık sağlar. Örneğin bir trafik kazasından doğan ödenek davasında, kazanın meydana geldiği yerdeki yargı mercii olayın aydınlatılması için daha elverişli konumdadır.

2. Zararın Meydana Geldiği Yer Yargı Makamı

Davacı ayrıcaZararın ortaya çıktığıYer mahkemesinde de yasal aşama açabilir. Bazı durumlarda haksız fiil ile zararın ortaya çıktığı yer farklı olabilir.

Örneğin, bir ürün başka bir şehirde üretilmiş ancak kullanıldığı yerde zarara neden olmuş olabilir. Bu vaziyette davacı, kendisi için daha uygun olan mahkemeyi seçme imkanına sahiptir. Hatta zarar henüz doğmamış ancak doğma ihtimali varsa, bu zarar tehlikesinin bulunduğu yer yargı makamı de yetkili olacaktır.

E. Aile Hukukundan Doğan Davalarda Yetkili Yargı Mercii

1.

Boşanma Davalarında Yetkili Yargı Mercii

Boşanma davalarında yetkili yargı mercii,Eşlerden birinin yerleşim yeriVeya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Bu kural, eşlere kolaylık sağlamak amacıyla getirilmiştir. Yerleşim yeri kavramı, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yeri ifade eder ve eşlerin fiilen oturdukları yerden farklı olabilir. Ancak birlikte yaşanılan son yer de yetkili mahkemenin belirlenmesinde dikkate alınır.

2.

Velayet Davalarında Yetkili Yargı Mercii

Velayet davalarındaÇocuğun menfaatlerininKorunması esas alınır. Bu nedenle velayet davalarında yetkili yargı mercii, çocuğun yerleşim yerinin bulunduğu yer mahkemesidir. Çocuğun yerleşim yeri kural olarak ana ve babasının, ana ve babanın ortak yerleşim yeri yoksa çocuğun kendisine bırakıldığı ana veya babanın yerleşim yeri olarak kabul edilir. Velayet düzenlemesinin değiştirilmesi davalarında da aynı yetki kuralı geçerlidir.

Yetki İtirazı ve Sonuçları

A.

Yetki İtirazının İleri Sürülmesi

Yetki itirazı, kesin yetki halleri dışında birIlk itirazOlarak cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Bu itirazın süresinde yapılmaması halinde, davalı yetkisiz mahkemenin yetkisini kabul etmiş sayılır ve artık yetki itirazında bulunamaz. Ancak kesin yetki söz konusu olduğunda, yargı mercii yetkili olup olmadığını kendiliğinden dikkate alır ve taraflar da bunu her aşamada ileri sürebilir.

B. İtirazın İncelenmesi

Yargı Mercii, yetki itirazınıDosya üzerindenInceler.

Yetki itirazında bulunan taraf, yetkili mahkemeyi göstermek zorundadır. Birden fazla yetkili yargı mercii varsa, bunlardan hangisini tercih ettiğini belirtmelidir. İtirazın incelenmesi sırasında yargı mercii, yetkinin kesin olup olmadığını, itirazın süresinde yapılıp yapılmadığını ve yetkili olduğu ileri sürülen mahkemenin gerçekten yetkili olup olmadığını araştırır.

C. Yetkisizlik Hükmü ve Sonuçları

Yargı Mercii yetki itirazını kabul ederse,Yetkisizlik hükmüVerir ve yetkili mahkemeyi de gösterir.

Bu kararın kesinleşmesinden sonra, taraflardan biri kararın kesinleştiği tarihten itibaren2 hafta içindeHükmü veren yargı merciine başvurarak, dosyanın yetkili yargı merciine gönderilmesini talep etmelidir. Bu süre içinde talepte bulunulmazsa, yasal aşama açılmamış sayılır ve davanın açılmasına bağlı sonuçlar kendiliğinden ortadan kalkar.

Yetki Sözleşmesi

A. Yetki Sözleşmesinin Koşulları

Yetki sözleşmesi yapılabilmesi için öncelikle taraflarınTacir veya kamu tüzel kişisiOlması gerekir. Bu sözleşmenin geçerli olabilmesi için yazılı şekilde yapılması, uyuşmazlığın kaynaklandığı yasal ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve yetkili kılınan yargı mercii veya mahkemelerin açıkça gösterilmesi şarttır.

Yetki sözleşmesi yapılırken tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri konularda yetkili kılınacak mahkemeyi belirlemeleri gerekir.

B. Yetki Sözleşmesi Yapılabilecek Durumlar

Yetki sözleşmesi, yalnızca tarafların üzerindeSerbestçe tasarrufEdebilecekleri konular için yapılabilir. Örneğin ticari ilişkilerden doğan itilaflarda, taraflar belirli bir mahkemeyi yetkili kılabilirler. Ancak kesin yetki halleri ile kamu düzenine ilişkin yetki kurallarının söz konusu olduğu durumlarda yetki sözleşmesi yapılamaz.

Taraflar kendiliğinden dikkate alınacak yetki kurallarını yetki sözleşmesiyle değiştiremezler.

C. Yetki Sözleşmesinin Sınırları

Yetki sözleşmesinin en önemli sınırı,Kesin yetkiKurallarıdır. Örneğin, taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin yetkisi kesin olduğundan, bu konuda yetki sözleşmesi yapılamaz. Ayrıca tacir veya kamu tüzel kişisi olmayan kişilerle yapılan yetki sözleşmeleri geçersizdir.

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça, yetki sözleşmesiyle belirlenen mahkemenin yetkisi kesin yetki niteliğindedir ve yasal aşama sadece kararlaştırılan yargı merciinde açılabilir.

Bu konuda daha fazla yardım veya danışmanlık için bizimleiletişimegeçebilirsiniz.

Yetkili Yargı Mercii Nedir, Nasıl Belirlenir?