İçerik
- I. HMK Dava Şartları Nelerdir?
- 1. Türk Mahkemelerinin Yargı Hakkının Bulunması
- 2. Yargı Yolunun Caiz Olması
- 3.
Mahkemenin Görevli Olması
- 4. Yetkinin Kesin Olduğu Hâllerde, Mahkemenin Yetkili Bulunması
- 5. Taraf Ehliyeti
- 6. Dava Ehliyeti ve Dava Takip Yetkisi
- 7.
Vekil Aracılığıyla Takip Edilen Davalarda, Vekilin Davaya Vekâlet Ehliyetine Sahip Olması
- 8. Davacının Yatırması Gereken Gider Avansının Yatırılmış Olması
- 9. Teminat Gösterilmesine İlişkin Kararın Gereğinin Yerine Getirilmesi
- 10. Hukuki Yararın Bulunması
- 11.
Derdest Dava Olmaması veya Kesin Hüküm Bulunmaması
- 12. Dava Şartı Arabuluculuk
I. HMK Yasal Aşama Koşulları Nelerdir?
Yasal Aşama koşulları, bir davanın esası hakkında inceleme yapılması ve hüküm verilebilmesi için varlığı veya yokluğu mecburi olan şartlardır. Davanın koşulları yasal aşama açılabilmesi için değil, mahkemenin davanın esasına girebilmesi için gerekli olan şartlardır.
Yargı Mercii, yasal aşama şartlarının mevcut olup olmadığını, davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır.
Taraflar da yasal aşama koşulu noksanlığını her zaman ileri sürebilirler. Yargı Mercii, yasal aşama koşulu noksanlığını tespit ederse davanın usulden reddine hüküm verir. Ancak, yasal aşama koşulu noksanlığının giderilmesi mümkün ise bunun tamamlanması için kesin süre verir. Bu süre içinde yasal aşama koşulu noksanlığı giderilmemişse davayı yasal aşama koşulu yokluğu sebebiyle usulden reddeder.
Yasal Aşama koşulu noksanlığı, mahkemece, davanın esasına girilmesinden önce fark edilmemiş, taraflarca ileri sürülmemiş ve fakat hüküm anında bu noksanlık giderilmişse, başlangıçtaki yasal aşama koşulu noksanlığından ötürü, yasal aşama usulden reddedilemez.
Yargı Mercii kural olarak yasal aşama şartlarını ön inceleme aşamasında inceler. Fakat ön inceleme aşamasında fark edilmemiş bir yasal aşama koşulu noksanlığı varsa sonradan da hakim bunun giderilmesini isteyebilmektedir. Veya davayı usulden reddedebilmektedir. Yasal Aşama koşulu eksikliği giderilebilecek ise hakim kesin süre vererek tamamlanmasını istemektedir.
Tamamlanabilecek bir eksiklik için davanın usulden reddine hüküm verilememektedir. Kesin süre içinde söz konusu eksiklik giderilmezse de yasal aşama reddedilmektedir.
1. Türk Mahkemelerinin Yargı Hakkının Bulunması
Türk yargısının yetkisi, ülkenin egemenlik alanıyla sınırlı olduğundan Türk yargısına tabi olmayan kişiler veya eşyalar için açılan davalarda Türk mahkemelerinin yargı hakkı bulunmamaktadır. Bu yasal süreçler usulden reddedilmektedir.
Yabancı kişiler ülkemizde yasal aşama açabilmekte ya da davalı olabilmektedir. Fakat sınırlı bir biçimde yabancı devletlerin egemenliğine giren konularda yasal aşama açılamaz.
2. Yargı Yolunun Caiz Olması
Adli yargıda görülmesi gereken davaların adli yargıda, idari yargıda görülmesi gereken davaların idari yargıda açılmasını ifade eder. Adli yargıda açılması gereken bir yasal aşama idari yargıda açılırsa yasal aşama usulden reddedilmektedir.
3.
Mahkemenin Görevli Olması
Mahkemelerin görevi, ancak kanunla düzenlenmektedir. Göreve ilişkin kurallar, kamu düzenindendir. Davanın kanunla belirlenmiş görevli yargı merciinde açılması gerekmektedir. Aksi halde yasal aşama usulden reddedilmektedir.
4.
Yetkinin Kesin Olduğu Hâllerde, Mahkemenin Yetkili Bulunması
Kural olarak yetkili yargı merciinde yasal aşama açmak, yasal aşama koşulu değildir. İlk itirazlar kısmında ileri sürülmesi gerekmektedir. Fakat kesin yetki hallerinde, kesin yetkili yargı merciinde yasal aşama açılmazsa yasal aşama reddolunur. Kesin yetkili yargı merciine örnek olarak; taşınmazın aynına ilişkin davaların taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde açılmasını verebilmektedir.
5.
Taraf Ehliyeti
Medenî haklardan yararlanma ehliyetine sahip olan, davada taraf ehliyetine de sahiptir. Davanın esasına girilebilmesi için davacı ve davalının taraf ehliyetine sahip olması gerekmektedir.
6. Yasal Aşama Ehliyeti ve Yasal Aşama Takip Yetkisi
Hukuk davalarında tarafların yasal aşama ehliyetine sahip olması gerekmektedir. Medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olmayanlar davada kanuni temsilcileri tarafından temsil edilmelidir.
Tüzel kişiler ise davada yetkili organları tarafından temsil edilmektedir. Bu vaziyette yasal aşama koşulu sağlanmış olur. Ayrıca tarafların yasal aşama ehliyetinin yanında yasal aşama takip yetkisinin de bulunması gerekmektedir.
7. Vekil Aracılığıyla Takip Edilen Davalarda, Vekilin Davaya Vekâlet Ehliyetine Sahip Olması
Davacı veya davalının vekil ile temsil edilmesi hâlinde; vekilin, vekilin davaya geçerli bir vekaletname sunması gerekmektedir.
8.
Davacının Yatırması Gereken Gider Avansının Yatırılmış Olması
Davayı açarken, davacı tarafından gider avansının yatırılması da HMK göre yasal aşama şartıdır. Gerekli harçların ve gider avansının yatırılmaması hâlinde yasal aşama usulden reddedilmektedir.
9. Teminat Gösterilmesine İlişkin Kararın Gereğinin Yerine Getirilmesi
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 84’üncü maddesinde; “Aşağıdaki hâllerde davalı tarafın muhtemel yargılama giderlerini karşılayacak uygun bir teminat gösterilir: Türkiye’de mutad meskeni olmayan Türk vatandaşının yasal aşama açması, davacı yanında davaya müdahil olarak katılması veya takip yapması. Davacının daha önceden iflasına hüküm verilmiş, hakkında konkordato veya uzlaşma suretiyle yeniden yapılandırma işlemlerinin başlatılmış bulunması; borç ödemeden aciz belgesinin varlığı gibi sebeplerle, ödeme güçlüğü içinde bulunduğunun belgelenmesi.
Davanın görülmesi sırasında teminatı gerektiren vaziyet ve koşulların ortaya çıkması hâlinde de yargı mercii teminat gösterilmesine hüküm verir.” hükmüne yer verilmiştir.
Türkiye’de mutad meskeni olmayan Türk vatandaşının ya da davacının daha önce iflasına hüküm verilmiş veya borç ödemeden aczi söz konusuysa yasal aşama açması, davacı yanında davaya müdahil olarak katılması veya takip yapması hâlinde teminat yatırması mecburidir. Eğer söz konusu teminat yatırılmazsa yasal aşama koşulu yerine getirilmemiş olur ve usulden reddedilmektedir.
10. Yasal Yararın Bulunması
Davacının, davayı açmakta bir yasal yararı bulunmalıdır. Bu yarar, hukuk düzenince kabul edilen meşru bir menfaat olması gerekmektedir.
Yargı Mercii hükmü ile kişi yasal yarardan direk etkilenmelidir. Ayrıca yasal yarar, davanın açıldığı tarihte ve yasal aşama sonuçlanıncaya kadar var olmalıdır. Geçmişte yasal yararının bulunması yeterli değildir.
Muaccel Olmayan Alacak İçin
Bu başlık altında önemli bir hususa da değinmek faydalı olacaktır. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurul Kararı’na göre ifa zamanı gelmemiş bir alacak için açılmış davada, davanın yasal yarar yokluğu nedeniyle usulden reddi gerektiği kararlaştırılmıştır.1Bu hüküm içtihadı birleştirme hükmü olduğundan yasa hükmündedir.
Muaccel olmayan bir alacak için davanın reddinde esastan değil usulden hüküm verilmesi gerekecektir.
11. Derdest Yasal Aşama Olmaması veya Kesin Hüküm Bulunmaması
Yasal Aşama konusu, davacı ve davalı, davanın sebeple aynı olan ikinci bir yasal aşama açılırsa esasa girilmeden reddedilmektedir. Söz konusu yasal aşama devam etmekteyse derdest yasal aşama sayılmaktadır. Eğer kesin hüküm verilen ve sonlanan bir yasal aşama ise kesin hüküm varlığından reddedilmektedir.
Aynı yasal aşama tekrar tekrar açılamaz.
12. Yasal Aşama Şartı Arabuluculuk
Arabuluculuk,Ihtiyari arabuluculukVeMecburi arabuluculukOlarak ikiye ayrılmaktadır. Mecburi arabuluculuk, tarafların yasal aşama açmadan önce arabulucuya başvurma zorunluluğu bulunmasıdır. Mecburi arabuluculukta arabuluculuğa başvurmak, yasal aşama şartlarından biridir.
Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 18/B maddesinde;“Aşağıdaki itilaflarda, yasal aşama açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması yasal aşama şartıdır:
A) Kiralanan taşınmazların 2004 sayılı Kanuna göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere, kira ilişkisinden kaynaklanan itilaflar.
B) Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin itilaflar.
C) 23/6/1965 günlü ve 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunundan kaynaklanan itilaflar.
Ç) Komşu hakkından kaynaklanan itilaflar.
18/B maddesinin yürürlüğe girmesi ile birlikte 01/09/2023 Tarihinden itibaren kira uyuşmazlıkları ile ilgili yasal aşama açmadan önce arabulucuya başvurmak mecburi hale gelmiştir.
Eğer arabulucuya başvurmadan önce yasal aşama açarsanız, davanız reddedilecektir.
Ticari davalarda, tüketici uyuşmazlıklarında, ortaklığın giderilmesi davalarında, komşuluk hukukundan kaynaklanan itilaflarda, işveren ve işçi arasındaki itilaflarda arabuluculuk yasal aşama şartıdır.
Dipnotlar- Yargıtay İçtihat Birleştirme Büyük Genel Kurulu 2019/5 Esas ve 2022/1 Hüküm sayılı 18.02.2022 günlü hükmü↩︎
Ece Deniz Vardar, Barosu’na 85375 sicil numarası ile kayıtlı bir avukattır. Lisans eğitimini 2020 yılında Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde, yüksek lisans eğitimini ise 2024 yılında Bilgi Üniversitesi İnsan Hakları Hukuku alanında tamamlamıştır. Mesleki gelişimine büyük önem veren Ece Deniz Vardar, 2012 yılında Kanada King George International College’da İngilizce eğitimi almış; 2019 yılında ise Cambridge Law Studio ve King Education London bünyesinde iki ay süreyle Hukuk İngilizcesi eğitimi almıştır.
Tüm YayınlarıSorunuz mu var? Hemen iletişime geçin.
Info@ballawfirm. com