Soylu Ocak 20, 2025 Usul Hukuku

Görevli Yargı Mercii Nedir? Nasıl Belirlenir? –

Son Güncellenme Tarihi: Ocak 21, 2025

Hukuk sistemimizde, bir davanın hangi yargı merciinde görüleceği konusu,Yargılama hukukununTemel meselelerinden biridir. Yasal Aşama şartlarından biri olanGörevKuralları, kamu düzenine ilişkin olup, mahkemelerin yargı yetkisinin sınırlarını belirler. Açılacak bir davada görevli mahkemenin doğru tespit edilmesi, hemUsul ekonomisiHem deYasal güvenlikAçısından büyük önem taşır.

Bu yazımızda görevli yargı mercii kavramını, türlerini ve görevsizlik kararının sonuçlarını ele alacağız.

Görevli Yargı Mercii Kavramı

A. Görevli Mahkemenin Tanımı ve Kapsamı

Görevli yargı mercii, bir uyuşmazlığa bakmakla yükümlü olan ve kanunla belirlenmişYargı merciiOlarak tanımlanabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 1. Maddesinde belirtildiği üzere, mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve görev kurallarıKamu düzenineIlişkindir.

Bu vaziyet, görevli mahkemenin belirlenmesinde tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri bir alan olduğunu gösterir.

B. Görev Kurallarının Temel Özellikleri

Görev kuralları, bir davanın hangi yargı kolunda ve bu yargı kolu içindeki hangi yargı merciinde görüleceğini belirleyen temel usul kurallarıdır. Bu kurallarYasal aşama koşuluNiteliğinde olup, yargı mercii tarafından kendiliğinden dikkate alınır. Görevin yasal aşama koşulu olması sebebiyle, davanın her aşamasında görev konusu incelenebilir ve görevsizlik durumu tespit edildiğindeGörevsizlik hükmüVerilebilir.

C.

Kamu Düzenine İlişkin Niteliği

Görev kurallarının kamu düzeninden olması, bu konuda tarafların aralarındaSözleşmeYapamayacakları anlamına gelir. Taraflar görev konusunda anlaşarak görevsiz bir mahkemeyi görevli hale getiremezler. Ayrıca görev konusundaki itirazlar yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilir ve yargı mercii de görev konusunu her aşamada kendiliğinden inceler. Görevsiz yargı merciinde görülen bir yasal aşama sonucunda verilen hüküm, yasa yollarında bozma sebebi oluşturur veKesin hükümTeşkil etmez.

Görevli Mahkemenin Belirlenmesinde Temel İlkeler

A.

Kanunla Düzenleme İlkesi

Mahkemelerin görevi, Anayasa’nın 142. Maddesi ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 1. Maddesi uyarınca yalnızcaKanunlaDüzenlenir. Bu temel ilke uyarınca, idarenin düzenleyici işlemleriyle veya yargı mercii kararlarıyla yeni görev kuralları oluşturulamaz ya da var olan görev kuralları değiştirilemez.Görev kurallarıNın kanunla düzenlenmesi ilkesi, yasal güvenlik ve öngörülebilirlik açısından büyük önem taşır.

B.

Yasal Aşama Şartı Niteliği

Görevli yargı merciinde davanın açılmış olması, HMK’nın 114. Maddesinde düzenlenenYasal aşama şartlarındanBiridir. Yasal Aşama koşulları, mahkemenin davanın esası hakkında inceleme yapabilmesi için varlığı veya yokluğu mutlaka gerekli olanUsuli koşullarDır. Yasal Aşama şartlarından herhangi birinin mevcut olmaması halinde yargı mercii,Davanın esasıHakkında inceleme yapamaz ve yasal aşama koşulu yokluğu sebebiyle davayı usulden reddeder.

C.

Kendiliğinden İnceleme Zorunluluğu

Mahkemenin görevli olup olmadığı, yargılamanın her aşamasında kendiliğinden gözetilmesi gereken bir husustur.YargılamaSırasında yargı mercii, kendiliğinden görevli olmadığını tespit ederse görevsizlik hükmü vermek zorundadır. Bu inceleme yetkisi sadece ilk derece mahkemesiyle sınırlı olmayıp,IstinafVeTemyizAşamalarında da görev hususu kendiliğinden dikkate alınır. Taraflar da görev konusundaki itirazlarını yargılamanın her aşamasında ileri sürebilirler ve bu itirazdan feragat edemezler.

Hukuk Mahkemelerinde Görevli Mahkemenin Belirlenmesi

A. Asliye Hukuk Mahkemesinin Genel Niteliği

Asliye hukuk yargı mercileri, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 2.

Maddesi uyarıncaGenel görevliMahkemelerdir. Bu mahkemelerin genel görevli olması, özel düzenleme bulunmayan hallerde uyuşmazlıkların çözümünde asliye hukuk mahkemelerinin yetkili olacağı anlamına gelir.Yasal Aşama konusununDeğer ve miktarına bakılmaksızın, malvarlığı haklarına ilişkin davalarla şahıs varlığına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme olmadıkça asliye hukuk yargı mercileri görevlidir.

B. Asliye Hukuk Mahkemesinin Görev Alanı ve Kapsamı

Asliye hukuk mahkemelerinin görev alanı oldukça geniştir.Malvarlığına ilişkin yasal süreçler, sözleşmeden doğan itilaflar, haksız fiilden kaynaklanan ödenek davaları ve şahıs varlığı haklarına ilişkin yasal süreçlerÖncelikli olarak asliye hukuk mahkemelerinde görülür. Ancak bu genel görev kuralının istisnaları mevcuttur.

Örneğin, kanunlarda açıkça sulh hukuk mahkemesinin veya özel mahkemelerin görevli olduğu belirtilen itilaflarda, asliye hukuk mahkemesinin görevi ortadan kalkar.

C. Malvarlığı ve Şahıs Varlığı Davalarındaki Durumu

Malvarlığı ve şahıs varlığı haklarına ilişkin davalarda görevli yargı mercii belirlenirken,Uyuşmazlığın niteliğiEsas alınır. Örneğin,Taşınır ve taşınmaz mülkiyetine ilişkin yasal süreçler, alacak davaları, ödenek davalarıGibi malvarlığına ilişkin yasal süreçler ileKişilik haklarının korunmasına ilişkin yasal süreçler, isim ve soyadı değişikliği davalarıGibi şahıs varlığına ilişkin yasal süreçler, özel bir düzenleme olmadıkça asliye hukuk mahkemesinin görev alanına girer.

Sulh Hukuk Mahkemesinin Görevi

A. Özel Görev Alanının Kapsamı

Sulh hukuk yargı mercileri, HMK’nın 4.

Maddesinde sayılan belirli konulardaÖzel görevliYargı mercii olarak görev yapar. Bu mahkemelerin görev alanı, kanunda açıkça belirtilen konularla sınırlıdır ve yasal aşama konusunun değer veya tutarına bakılmaksızın belirlenir. Sulh hukuk mahkemesinin görev alanına giren konularda, asliye hukuk mahkemelerininGenel görevliOlma kuralı uygulanmaz.

B. Kira İlişkisinden Doğan Davalar

Kira ilişkisinden kaynaklanan her türlü itilaf sulh hukuk mahkemesinde görülür.

Bu kapsamdaKira bedelinin tespiti, kira sözleşmesinin feshi, kiralananın tahliyesi ve kira alacağına ilişkin yasal süreçlerYer alır. Ancak İcra ve İflas Kanunu’na göre ilamsız icra yoluyla yapılan tahliye talepleri bu kapsamınDışındadır.Kira sözleşmesiNden doğan tüm uyuşmazlıkların tek bir yargı merciinde çözümlenmesi, yargılamada bütünlük ve uzmanlık sağlanması açısından önemlidir.

C. Ortaklığın Giderilmesi ve Zilyetlik Davaları

Taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılmasına veOrtaklığın giderilmesiNe (izale-i şüyu) ilişkin yasal süreçler sulh hukuk mahkemesinin görev alanına girer. Bu yasal süreçler, paylı mülkiyet veya elbirliği mülkiyetine tabi malların paylaştırılması amacıyla açılır.

Ayrıca, taşınır ve taşınmaz mallarda sadeceZilyetliğin korunmasıNa yönelik olan yasal süreçler da sulh hukuk mahkemesinde görülür. Bu yasal süreçler, zilyetliğin ihlali halinde açılan ve mülkiyet hakkına dayanmayan davalardır.

D. Diğer Kanunlarla Verilen Görevler

HMK ve diğer kanunlarla sulh hukuk yargı makamı veya sulh hukuk hakimini görevlendirdiği yasal süreçler da bu mahkemenin görev alanına girer. Örneğin,Çekişmesiz yargıIşlerinde aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk yargı makamı görevlidir.

Bu kapsamdaVeraset belgesi verilmesi, kayyım tayini, vasiyetnamenin açılmasıGibi işler sulh hukuk mahkemesince yürütülür.

Özel Görevli Mahkemeler

A. Aile Yargı Mercileri

4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Yasa uyarıncaaile yargı mercileri,Aile hukukundanDoğan yasal aşama ve işleri görmekle görevlidir. Bu kapsamdaBoşanma, nafaka, velayet, evliliğin iptali, mal rejiminin tasfiyesiGibi yasal süreçler aile mahkemelerinde görülür. Aile mahkemelerinin en önemli özelliği, bünyesindeUzman personel(psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı) bulundurması ve aile içi sorunların çözümünde uzmanlaşmış olmasıdır.Aile yargı makamı bulunmayan yerlerde bu davalara 2 yıllık süre için asliye hukuk yargı mercileri bakar.

B.

İş Yargı Mercileri

7036 sayılı İş Yargı Mercileri Kanunu kapsamında iş yargı mercileri, bireysel veya topluIş sözleşmesiNden kaynaklananIşçi alacağı, işe iade, iş kazası ve meslek hastalığından doğan ödenek, sosyal güvenlik ve sendika üyeliğiGibi uyuşmazlıklara bakar. İş mahkemelerinde yasal aşama açılmadan önceArabulucuyaBaşvurulması yasal aşama şartıdır. İş yargı makamı bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk yargı mercileri bakar.

C. Tüketici Yargı Mercileri

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Yasa uyarınca tüketici yargı mercileri,Tüketici işlemleriVe tüketiciye yönelik uygulamalardan doğan uyuşmazlıklara bakar.Ayıplı mal ve faaliyetler, taksitli satışlar, devre tatil, paket tur, abonelik sözleşmeleriGibi itilaflar bu mahkemelerde görülür.Parasal sınırIn altında kalan itilaflar için tüketici hakem heyetine başvuru mecburidir.

D.

Ticaret Yargı Mercileri

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu kapsamında ticaret yargı mercileri, her iki tarafın daTicari işletmesiYle ilgili hususlardan doğan yasal süreçler ile kanunlarda öngörülen diğer ticari davaları görür.Şirketler hukuku uyuşmazlıkları, fikri mülkiyet davaları, haksız rekabet, çek ve kambiyo senetlerinden doğan yasal süreçlerBu mahkemelerde görülür. Ticaret mahkemesinin bulunmadığı yerlerde, asliye hukuk yargı mercileriTicari yasal aşamaSıfatıyla bu davalara bakar.

Görevsizlik Hükmü ve Sonuçları

A. Görevsizlik İtirazının İleri Sürülmesi

Görevsizlik itirazı, davanın görevli olmayan yargı merciinde açıldığı iddiasıyla taraflarca ileri sürülebilen bir usuli itirazdır. Görev kurallarınınKamu düzenindenOlması sebebiyle, görevsizlik itirazı yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilir ve bu itirazdan feragat edilemez.İstinafVeTemyizAşamalarında da görevsizlik itirazı yapılabilir.

İtirazı yapan taraf, aynı zamanda hangi mahkemenin görevli olduğunu da belirtmelidir.

B. Kendiliğinden Görevsizlik Hükmü Verilmesi

Yargı Mercii, görevli olup olmadığını yargılamanın her aşamasında kendiliğinden araştırmak zorundadır. Görev hususuYasal aşama koşuluNiteliğinde olduğundan, yargı mercii tarafların görevsizlik itirazı olmasa bile görevsiz olduğunu tespit ettiğinde görevsizlik hükmü vermek zorundadır. Bu inceleme yetkisi sadece ilk derece mahkemesiyle sınırlı değildir.

Bölge adliye yargı mercileri ve Yargıtay da görev konusunu kendiliğinden inceler.

C. Görevsizlik Kararının Niteliği

Görevsizlik hükmü,Usule ilişkin nihai hükümNiteliğindedir ve davanın esasına girilmeden verilir. Bu hüküm kesin hüküm teşkil etmez ve görevsizlik hükmü veren mahkemenin dosyayı görevli yargı merciine göndermesi gerekir. Görevsizlik hükmüne karşı yasa yolları açıktır ve hüküm2 haftaIçinde istinaf edilebilir.

Görevsizlik hükmü kesinleşmeden dosya görevli yargı merciine gönderilemez.

Görevsizlik Hükmü Sonrası Yapılacak İşlemler

A. Görevsizlik Kararının Kesinleşme Süreci

Görevsizlik kararının kesinleşmesi, kararın verildiği anda kesin olması veya yasa yollarından geçerek kesinleşmesi şeklinde gerçekleşir. Karara karşıIstinaf yasa yolunaBaşvurulmaması halinde hüküm kendiliğinden kesinleşir. İstinaf başvurusu yapılmışsa, bu başvurunun reddi kararının tebliği ile kesinleşme gerçekleşir.

Kesinleşen görevsizlik kararından sonra taraflar2 haftalıkSüre içinde görevsizlik hükmü veren yargı merciine başvurarak dosyanın görevli yargı merciine gönderilmesini talep etmelidir.

B. Görevli Mahkemeye Gönderme İşlemleri

Dosyanın görevli yargı merciine gönderilmesi için yapılacak başvuru, yeni bir yasal aşama açma işlemi değildir. Bu başvuru, görevsiz yargı merciinde açılmış bulunanDavanın devamıNiteliğindedir. Görevsizlik hükmü veren yargı mercii, dosyayı görevli yargı merciine gönderirken tüm yasal aşama dosyası içeriğini, delilleri ve harç makbuzlarını da gönderir.

Görevli yargı mercii, kendisine gelen dosya üzerine kendiliğindenDavetiyeÇıkararak yargılamaya devam eder.

C. Usuli İşlemlerin Geçerliliği ve Süreler

Görevsiz yargı merciinde yapılmış olanTaraf usul işlemleri(yasal süreç açma, cevap dilekçesi verme gibi) geçerliliğini korur ve bunların tekrar yapılmasına gerek yoktur. Ancak görevsiz yargı merciinde yapılmış olanYargı mercii usul işlemleri(keşif, bilirkişi incelemesi, tanık dinleme gibi) kural olarak geçersizdir ve görevli yargı merciinde tekrarlanması gerekir. Görevsizlik hükmü sonrası2 haftalıkSüre içinde görevli yargı merciine başvuru yapılmazsa, görevsizlik hükmü veren yargı mercii tarafından davanın açılmamış sayılmasına hüküm verilir.

Görev Kurallarına Aykırılığın Yaptırımları

A.

Kesin Hükmün Geçersizliği

Görevsiz yargı mercii tarafından verilen hükümler, kural olarakKesin hükümNiteliği taşımaz. Bu vaziyet, yasal güvenlik ilkesinin bir gereğidir ve görev kurallarınınKamu düzenindenOlmasının doğal bir sonucudur. Görevsiz yargı merciinde görülen bir yasal aşama sonunda verilen hüküm şeklen kesinleşse bile, bu karara karşı her zaman yargılamanın yenilenmesi yoluna başvurulabilir. Görevsizlik durumu, kararınMutlak butlanLa sakat olması sonucunu doğurur.

B.

Yargılamanın Yenilenmesi İmkanı

Görevsiz yargı mercii tarafından verilen ve şeklen kesinleşen kararlara karşı, HMK’nın 375. Maddesi uyarıncaYargılamanın yenilenmesiYoluna başvurulabilir. Bu başvuru için öngörülen süre, kararın kesinleşmesinden itibaren3 ayVe her hâlde10 yılDır. Yargılamanın yenilenmesi talebi, görevli yargı merciine yapılır ve bu yargı mercii öncelikle görev konusunu inceleyerek yargılamanın yenilenmesi şartlarının oluşup oluşmadığına hüküm verir.

C.

Yasa Yollarında İnceleme ve Sonuçları

Görevsiz yargı mercii kararlarına karşı yasa yolları açıktır.İstinafVeTemyizAşamasında görev konusu kendiliğinden incelenir. Yasa yolu incelemesi sonucunda görevsizlik tespit edilirse, kararın bozulmasına hüküm verilir. Bu vaziyette dosya görevli yargı merciine gönderilir. Görev konusundaki aykırılık,Mutlak bozma nedeniOlarak kabul edilir ve diğer temyiz sebeplerinin incelenmesine gerek kalmaz.

Görevli yargı mercii, yasa yolu incelemesi sonucunda verilen karara uymak zorundadır.

Sonuç:

Görevli yargı merciine ilişkin düzenlemeler ve uygulamada dikkat edilmesi gereken hususları şu şekilde özetleyebiliriz:

• Görev kurallarıKamu düzenindenOlup, yargılamanın her aşamasında kendiliğinden dikkate alınır
• Genel görevli yargı mercii olarakAsliye hukukYargı mercileri görev yapar
• Sulh hukuk yargı mercileri ve özel görevli mahkemelerin yetkileri kanunla belirlenen özel alanlarda sınırlıdır
• Görevsizlik hükmü verilmesi halinde dosya2 haftalıkSüre içinde görevli yargı merciine gönderilmelidir
• Görevsiz yargı mercii kararlarıKesin hükümTeşkil etmez ve her zamanYargılamanın yenilenmesiSebebi olarak ileri sürülebilir
• Yasa yollarında görev incelemesi kendiliğinden yapılır ve görevsizlikMutlak bozmaNedenidir

Bu konuda daha fazla yardım veya danışmanlık için bizimleiletişimegeçebilirsiniz.

Görevli Yargı Mercii Nedir? Nasıl Belirlenir?