Türk hukuk sisteminde evlilik birliğini karşılıklı rıza ve uzlaşı ile sonlandırmak isteyen eşler için en hızlı ve pratik yöntem, Türk Medeni Kanunu'nun 166. Maddesinin üçüncü fıkrasında düzenlenen anlaşmalı boşanma yöntemidir. Çekişmeli süreçlerin aksine, bu usulde taraflar arasında yıpratıcı kusur tartışmaları, tanık dinletilmesi ve delil sunulması gibi aşamalara gerek duyulmaz. Hakimin tarafları dinlemesi ve sunulan protokolü uygun bulmasıyla süreç genellikle tek duruşmada nihayete erer.

Ancak pratikliğinin yanı sıra dikkat edilmesi gereken kritik usul kuralları mevcuttur.

Anlaşmalı Boşanmanın Hukuki Temeli

Anlaşmalı boşanma süreci, Türk Medeni Kanunu'nun 166/3 maddesinde açıkça hüküm altına alınmıştır. İlgili yasal düzenlemeye göre, en az bir yıl sürmüş evliliklerde eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin açtığı davayı diğerinin kabul etmesi durumunda evlilik birliği temelinden sarsılmış kabul edilir.

"Evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma hükmü verilebilmesi için, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır..."

Bu yasal düzenleme, eşlerin ortak iradelerine önem verirken kamu düzeninin korunması amacıyla hakime denetim yetkisi de tanımaktadır. Protokolün taraflarca imzalanmış olması tek başına yeterli olmayıp, hakimin tarafları bizzat dinleyerek irade beyanlarının hür olduğunu saptaması gerekmektedir.

Özellikle çocukların velayeti ve hakları söz konusu olduğunda, çocuğun üstün yararı ilkesi doğrultusunda hakimin müdahale yetkisi saklıdır.

Sürecin Geçerlilik Şartları

Anlaşmalı boşanma davasının başarıyla sonuçlanabilmesi için kanunda öngörülen dört temel şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• Evlilik süresinin en az bir yıl olması: Resmi nikah tarihinden itibaren bir yıllık sürenin dolmuş olması zorunludur. Fiili birliktelikler veya nişanlılık süreleri bu hesaba dahil edilmez.
• Eşlerin ortak başvurusu veya kabulü: Taraflar ya birlikte hazırladıkları dilekçeyle mahkemeye başvurmalı ya da açılan davayı diğer eş duruşmada kabul etmelidir.
• Tarafların duruşmada bizzat dinlenmesi: Hakimin tarafların hür iradelerini gözlemleyebilmesi için eşlerin duruşma salonunda şahsen hazır bulunması zorunludur. Temsilcilerin varlığı bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.
• Mali sonuçlar ve çocukların durumu hakkında uzlaşı sağlanması: Boşanmanın mali sonuçları ile velayet, nafaka ve kişisel ilişki gibi konuların net bir protokole bağlanması şarttır.

Anlaşmalı Boşanma Protokolü Nasıl Olmalıdır?

Protokol, boşanma sürecinin en kritik belgesidir. Hazırlanan metnin açık, net ve uygulanabilir nitelikte olması, gelecekte ortaya çıkabilecek ihtilafları engeller.

Protokolde yer alması gereken temel unsurlar şunlardır:

Velayet ve Kişisel İlişki: Müşterek çocukların velayetinin kimde kalacağı, diğer ebeveynin çocukla hangi gün ve saatlerde görüşeceği, tatil dönemlerindeki paylaşımın nasıl olacağı ayrıntılı olarak yazılmalıdır.

İştirak ve Yoksulluk Nafakası: Çocuklar için ödenecek iştirak nafakasının miktarı, ödeme günleri, yıllık artış oranları belirtilmelidir. Eşlerin kendileri için talep edebilecekleri yoksulluk nafakası da protokole eklenmeli ya da feragat edilmişse bu durum açıkça beyan edilmelidir.

Maddi ve Manevi Tazminat: Tarafların birbirlerinden tazminat talepleri olup olmadığı, varsa miktarı ve ödeme koşulları protokolde gösterilmelidir.

Mal Paylaşımı ve Ev Eşyaları: Taşınmazların devri, araçların tescili, banka hesaplarındaki birikimler, ziynet eşyaları ve ev eşyalarının paylaşımı teknik detaylarıyla (ada, parsel, plaka vb.) protokole aktarılmalıdır.

Duruşma Günü ve Karar Süreci

Anlaşmalı boşanma davasında görevli mahkeme Aile Mahkemesidir. Aile Mahkemesinin bulunmadığı yerlerde ise Asliye Hukuk Mahkemeleri bu sıfatla davaya bakar. Gerekli harç ve masrafların yatırılmasının ardından duruşma günü tayin edilir.

Duruşmada hakim, tarafların protokoldeki maddeleri kabul edip etmediklerini sorar ve iradelerini zapta geçer.

Hakim, özellikle çocukların geleceğini korumak adına protokol maddelerinde değişiklik yapılmasını önerebilir. Bu öneriler taraflarca kabul edildiği takdirde boşanma kararı verilir.

Anlaşmadan Vazgeçme Durumu

Anlaşmalı boşanma davasında taraflardan her biri, karar kesinleşene kadar boşanma iradesinden veya protokol hükümlerinden vazgeçebilir. Duruşma esnasında ya da karar tebliğ edildikten sonra kanun yolu süresi içinde vazgeçme iradesi gösterilirse, dava çekişmeli boşanma davasına dönüşür. Bu durumda mahkeme, taraflara iddialarını kanıtlama ve delil sunma imkanı tanıyarak yargılamaya genel hükümler dairesinde devam eder.

Hükmün Kesinleşmesi ve Sonuçları

Mahkemece verilen boşanma kararı, gerekçeli kararın taraflara tebliğ edilmesinin ardından iki haftalık kanun yolu süresinin geçmesiyle veya tarafların bu haktan feragat etmesiyle kesinleşir.

Kesinleşme işlemi gerçekleştikten sonra mahkeme durumu nüfus müdürlüğüne bildirir ve tescil işlemleri tamamlanır. Tapu devirleri ve tescil işlemleri gibi protokolde kararlaştırılan diğer yükümlülüklerin ifası ise taraflarca ayrıca takip edilmelidir.